LỄ HỘI
VÀ
MÔI
TRƯỜNG GIÁO DỤC TÂM LINH
GIỮ
GÌN NẾP SỐNG VĂN HÓA CỦA DÂN TỘC
THÍCH
MINH HIỀN
Lễ hội là dạng thức
hoạt động văn hóa tổng hợp, đồng thời đây còn là một
môi trường giáo dục tinh thần và phổ cập những giá trị
văn hóa dân tộc trong nhân dân. Lễ hội liên quan hoặc có
nội dung tôn giáo xuất phát từ nhu cầu tâm linh chính đáng
của con người, đặc biệt là đối với những tôn giáo đã
được bản địa hóa, đã có một quá trình thích nghi với
đời sống của cộng đồng hay của địa phương.
Qua lễ hội, con người
có dịp thăng hoa những giá trị đời sống nội tâm, có điều
kiện hòa nhập vào không khí chung, từ đó tạo nên niềm
vui chung của cộng đồng trong một làng quê, hay một vùng
nào đó.
Cho nên, có thể nói
từ xưa đến nay lễ hội là một trong những môi trường
nhằm giáo dục nếp sống văn hóa một cách nhẹ nhàng, tế
nhị, đặc biệt là với những lễ hội tại các di tích lịch
sử - văn hóa lâu đời ở đất nước ta.
Từ xa xưa, các bậc
tiền nhân đều đã có sự chú ý đến tính giáo hóa trong
lễ hội, cho mọi người, cho trẻ em đến người lớn tuổi,
từ tầng lớp bình dân đến giới trí thức. Không như giáo
dục trên giảng đường, giáo dục trong lễ hội đặc biệt
nhấn mạnh sự cảm hóa mỗi cá nhân theo nếp chung của cộng
đồng mà cá nhân đó đang chung sống, kể cả những tập
quán truyền thống của những thế hệ trước đã qua rất
lâu trong lịch sử. Mỗi nền văn hóa, mỗi phong tục tập
quán đều bắt nguồn từ những chuẩn mực giá trị được
thiết định từ sâu xa trong lịch sử dân tộc, của đất
nước. Dù muốn hay không thì mỗi thế hệ tiếp nối đều
phải đón nhận sự chi phối ấy từ truyền thống lịch sử
của dân tộc mình, trong đó có những tập quán tốt đẹp,
những di sản văn hóa giá trị có tính dân tộc. Qua lễ hội,
tính giáo dục cộng đồng, tập thể được mọi người đón
nhận với thái độ cởi mở và hồ hởi hơn. Điểm quan trọng
nhất trong các lễ hội lớn, dẫu có nội dung cổ truyền,
tôn giáo, hay mang tính hiện đại, thì mỗi cá nhân tham dự
một cách tự nguyện đều cảm thấy mình là thành viên không
thể tách rời cộng đồng trong lễ hội ấy. Nếu các nhà
tổ chức có cách tổ chức khéo léo, thích nghi, thì các lễ
hội sẽ có sức thu hút lớn, thông qua những nghi lễ tôn
giáo và những hoạt động hội có giá trị tư tưởng thẩm
mỹ và nghệ thuật. Bởi mỗi khi cảm xúc trong mỗi cá nhân
được gợi mở và dâng trào qua các hoạt động lễ nghi trong
lễ hội, thì tính cá nhân sẽ bị xóa nhòa, mỗi tham dự
viên sẽ cảm nhận mình thuộc về một cộng đồng thiêng
liêng, cao quý. Điều đó sẽ in sâu vào tâm thức mỗi người,
trở thành những dấu ấn khó phai nhòa.
Phần nghi lễ của ngày
hội thường mang tính giáo dục và tưởng niệm sâu sắc.
Đây là phần không thể thiếu trong bất kỳ lễ hội nào.
Dù là hội lớn hay hội nhỏ cũng phải có phần nghi lễ với
những nghi thức quy định rất chặt chẽ, nghiêm túc và thể
hiện một cách rất công phu, đầy niềm tin sâu sắc. Phần
nghi lễ này có rất nhiều loại hình khác nhau tùy thuộc vào
nội dung lễ hội và tôn giáo, tín ngưỡng, kỷ niệm sự
kiện lịch sử hay tưởng niệm danh nhân văn hóa, anh hùng
dân tộc v.v… Yếu tố nghi lễ trong lễ hội là rất quan
trọng, nó tạo nên giá trị tâm linh thiêng liêng, tính thẩm
mỹ, hình thành một tâm thức chung cho cộng đồng tham dự
lễ hội.
Nghi lễ trong lễ hội
là tổng thể gồm những hoạt động văn hóa mang tính thiêng
liêng. Nghi lễ này được hình thành từ phong tục tập quán
của dân tộc, quan niệm của tôn giáo, đồng thời cũng còn
chịu ảnh hưởng bởi tính thời đại.
Nghi lễ trong lễ hội
tạo nên môi trường mà ở đó con người có thể có sự
cảm thông với nhau, tạo ra sinh khí mới – đặc biệt là
các lễ hội diễn ra vào mùa Xuân. Đồng thời lễ hội còn
tạo nên môi trường sống hài hòa, đoàn kết xóm làng, khơi
dậy niềm tự hào về truyền thống lịch sử, văn hóa của
nơi diễn ra lễ hội. Lễ hội còn tạo điều kiện cho mọi
người được trở về quê cũ, thăm lại dấu tích liên quan
đến các anh hùng dân tộc, các sự kiện lịch sử, hay những
vùng đất văn hóa… Hàng năm ở nước ta có rất nhiều lễ
hội, như hội Chùa Hương, Chùa Thầy, Yên Tử, Chùa Bà Đen,
Đền Hùng, Đền Gióng, Đền Kiếp Bạc v.v… đã thu hút rất
đông người bản xứ cũng như khách thập phương nô nức
trẩy hội.
Lễ hội của người
Việt Nam chúng ta có những vẻ đẹp muôn màu, đậm dấu ấn
văn hóa truyền thống. Trong lễ hội, mỗi người tự tìm
thấy, tự cảm nhận được những giá trị của tâm hồn
Việt. Có thể nói, lễ hội là môi trường góp phần giáo
dục con người nhận thức về truyền thống văn hóa dân tộc
để từ đó xây dựng môi trường sinh thái văn hóa ngày càng
khởi sắc, trong xu thế nhân loại ở thế kỷ XXI – kỷ nguyên
của trí tuệ và toàn cầu hóa.
Non Hương – Quý Đông
