TỪ KHI
TRĂNG
LÀ
NGUYỆT
Đỗ
Hồng Ngọc
“ Chữ nhàn
là chữ làm sao!”. Nguyễn công Trứ đã kêu lên như vậy,
từ mấy trăm năm trước. Ông kêu chứ không phải hỏi. Bởi
vì ông đã giải thích rõ rồi: Thị tại môn tiền náo / Nguyệt
lai môn hạ nhàn. Chợ ở cửa trước thì “náo”, còn
trăng vào cửa sau thì “nhàn”! Không biết ai là người
đầu tiên nghĩ ra một định nghĩa thâm thuý mà giản đơn
đến vậy qua cách viết chữ tượng hình của Trung Hoa: giữa
chữ môn mà có chữ thị thì thành náo, còn giữa chữ môn
mà có chữ nguyệt thì thành nhàn! Thế thôi. Thế nhưng
giữa thời buổi “thị trường” bát nháo toàn cầu
hoá như chúng ta đang sống bây giờ thì không dễ gì tìm một
ánh trăng qua cửa sổ! Bệnh karoshi là một bệnh dịch do làm
việc quá nhiều, quá sức, làm như điên, đến nổi sinh nhiều
biến chứng và gây cả tử vong như chúng ta đã biết ở một
vài doanh nhân Nhật, gần đây đang lan ra nhiều nước. Ở
các nước Âu Mỹ, Workmania là một thứ bệnh mới, bệnh “điên
vì mê làm việc” đến nỗi tình trạng bệnh tâm thần,
tự tử, tim mạch… ngày càng tăng. Hình như biết trước
con người sẽ ngày càng bận rộn, vất vả hơn, sinh nhiều
đau ốm bệnh tật hơn nên Liên Hợp Quốc đã đưa “quyền
nhàn tản” vào trong tuyên ngôn quốc tế nhân quyền của
mình, mà cũng chả ai thèm nghe! Nghe sao được, nhàn hay không
là ở mỗi người chứ. Bắt người ta làm việc, cưỡng
bức lao động thì dễ chứ ai nỡ bắt người ta nhàn!
Nhưng nhàn cũng có nhiều
cách, có thứ nhàn nhã, có thứ nhàn hùng hục. Nhàn nào
cũng được, miễn là đừng quá. Nguyễn công Trứ ao ước
kiểu nhàn: “Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì / Bụt
cũng nực cười ông ngất ngưỡng.”
Thiệt ra một đôi dì
theo thì sợ khó mà đủng đỉnh, mà ngất ngưởng. Ông còn
tỵ nạnh với Tô Đông Pha, đời Tống, hơn ngàn năm trước:
“Sông Xích Bích buông thuyền năm Nhâm tuất . Để ông
Tô riêng một thú thanh tao!”. Năm Nhâm Tuất đó chẳng
qua là năm ông đi thuyền trên sông ngắm trăng cùng vài người
bạn, đánh cờ, làm thơ xướng hoạ, dĩ nhiên là cũng có
vài người mẫu đi theo mài mực, rót trà! Còn ta bây giờ
thỉnh thoảng cũng đi thuyền trên sông Hương, cũng có đàn,
có sáo… ồn ào, có tiếng ca hát náo nhiệt, thuyền ngược
thuyền xuôi tấp nập đó thôi. Cái nhàn của ta là nhàn ồn,
không phải nhàn nhã nữa! trời ơi, nhàn là nhàn mà còn phân
biệt nhàn ồn và nhàn nhã nữa là sao? Có người sau một
ngày vất vả, sẳn sàng xách vợt ra làm vài ván tennis, cởi
veston cà-vạt ra, mặc áo thun quần sọt vào chạy ngược chạy
xuôi hùng hục, đổ mồ hôi nhễ nhại, chẳng phải cũng là
nhàn ư? Nhưng cái đó là nhàn… hùng hục. không phải
nhàn nhã. Nhàn nhã là phải có “nguyệt lai môn hạ” kìa.
Vì thế mà Trịnh công Sơn mới có bài Nguyệt Ca rất dễ
thương của anh: “Từ khi trăng là nguyệt cho tôi bóng mát
thật là”. Thật là sao thì nhạc sĩ không chịu nói rõ
nhưng chắc chắn đó là một sự nhàn nhã, hạnh phúc chẳng
thua gì ông Tô ngày xưa. Nhưng sau đó nhạc sĩ bày tỏ thêm:
“Từ khi trăng là nguyệt tôi như từng cánh diều vui. Từ
khi em là nguyệt trong tôi có những mặt trời!” Thì ra
cũng chỉ tại em thôi, tại em là nguyệt mà trăng của tôi
thành ra những mặt trời nóng bức, nhễ nhại, hùng hục,
vất vả đó vậy!
