CHẤT
LƯỢNG CỦA ĐỜI SỐNG
NGUYỄN
THẾ ĐĂNG
Nhiều người chỉ lo
tập thể dục cho thân mà ít ai để ý đến việc rèn luyện,
“tập thể dục” cho tâm. Trong lúc đó chúng ta luôn sống
với tâm (kể cả khi thân thể này chết đi, nếu chúng ta
tin vào sự tái sinh), thế nhưng tại sao chúng ta lại không
dành thì giờ để tập luyện, làm cho nó lành mạnh? Tại
sao chúng ta không “nâng cấp” chất lượng sống bằng cách
“nâng cấp” chất lượng của tâm, nghĩa là đánh thức
sự linh hoạt sống động của nó, không để nó bị “hóa
thạch” trong những ý niệm và thành kiến khô cằn, không
bị méo mó, tàn tật và tê liệt trong những thói quen cố
chấp, trong sự loạn thần, với những hao phí mất năng lượng
của tâm…
Giá trị của một đời
người là chiều rộng và chiều sâu của cuộc đời đó.
Nói cách khác, đó là sự phong phú, đa dạng và sự sâu thẳm
trong đời sống của con người. Về chiều rộng, chúng ta
luôn tìm cách để hiểu biết thêm, trải nghiệm thêm qua báo
chí, sách; qua nghiên cứu, tiếp xúc, giao tiếp, du lịch…
Chúng ta luôn trải rộng thêm những kinh nghiệm của mình về
đời sống. Một số từ ngữ thường dùng chỉ điều này,
đó là lịch duyệt, lịch lãm, lịch sự, lịch thiệp…
Và rồi, chúng ta không
chỉ muốn kinh nghiệm và hiểu biết đời sống ở mặt rộng
mà chúng ta còn muốn kinh nghiệm và hiểu biết về bề sâu.
Khi uống trà hay cà-phê, chúng ta muốn thưởng thức cái hương
vị đậm đà của nó, cái “hậu” của nó. Đó là về mặt
cảm giác. Về mặt ý thức, chúng ta còn muốn ngồi với một
vài người bạn. Và những người bạn đó biết nói chuyện,
biết lắng nghe, biết cảm thông, chia sẻ thì những tách trà,
ly cà phê đó càng trở nên thú vị, nghĩa là câu chuyện sẽ
đem đến cho chúng ta những thông tin giá trị, sâu sắc. Trong
tình yêu cũng thế, chúng ta không chỉ muốn biết về ngoại
hình của người ấy, mà còn muốn biết về chiều sâu tâm
hồn và nhân cách của người đó. Như vậy khi cưới rồi
sống chung với nhau vài chục năm sau, chúng ta vẫn còn ngạc
nhiên thích thú trong sự khám phá chiều sâu tâm hồn của
người mình yêu qua các vai trò giữa đời sống xã hội.
Sự khám phá chiều rộng
và chiều sâu của đời sống đã tạo nên văn hóa, văn minh
của loài người.
Giá trị của đời sống
là chiều sâu và chiều rộng của mỗi cuộc đời con người,
và đó là điều mà chúng ta luôn tìm cách khám phá. Đời
sống là tất cả những gì biểu lộ, trình diện cho chúng
ta qua kinh nghiệm. Đời sống là kinh nghiệm của chúng
ta về nó. Hiểu biết của chúng ta về đời sống là qua kinh
nghiệm. Những tri thức khoa học cũng là những kinh nghiệm
có tính khoa học về đời sống. Khi đời sống có nghĩa là
những kinh nghiệm thì chiều rộng và chiều sâu của nó chỉ
có thể có khi kinh nghiệm của chúng ta có chiều rộng và
chiều sâu. Nói cách khác, đời sống chỉ hiển bày chiều
rộng và chiều sâu của nó trước một tâm thức có chiều
rộng và chiều sâu. Chúng ta thấy, ở bình diện cảm giác
và bản năng thì từ một người bình thường cho đến một
nhà khoa học, một nghệ sĩ, một vị thánh, tất cả đều
hiểu biết, khám phá đời sống qua kinh nghiệm của chính
họ. Tùy theo chiều kích của kinh nghiệm về đời sống của
họ, hay nói cách khác, chiều kích tâm thức của họ mà có
sự phân biệt cấp bậc, vị trí cũng như vai trò, giá trị
sống của họ.
Tâm thức chúng ta quyết
định chất lượng của đời sống chúng ta. Thưởng thức
một bữa ăn ngon mà tâm chúng ta phiền muộn thì nhiều khi
chính trong bữa ăn ấy có những cực hình. Ăn mà tâm cứ
đi đâu, lo việc gì ở đâu đâu thì còn làm sao biết được
hương vị của đời sống. Tâm không có mặt ở hiện tại
thì chúng ta có mắt để nhìn nhưng chẳng thấy, có tai để
nghe mà chẳng nghe được âm thanh của cuộc đời, ăn mà chẳng
biết mùi vị… (tâm bất tại yên, thị nhi bất kiến, thính
nhi bất văn, thực nhi bất tri kỳ vị - Đại Học). Nếu tâm
ta “chẳng tại”, không ở tại đây và bây giờ, thì ta
chẳng thưởng thức, cảm nhận, hiểu biết gì về đời sống
cả. Để ra vài trăm đô-la để đi du lịch, cùng một tour
như nhau, với một giá tiền như nhau, nhưng mỗi người sẽ
có một cách cảm nhận, thưởng thức, hưởng thụ mỗi khác.
Người đi để quên nỗi buồn trong mình thì đôi khi lại
buồn thêm ( Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ - Truyện
Kiều). Có người sau một chuyến đi, đọng lại chỉ là “kinh
nghiệm” về những món ăn, một vài hình ảnh phong cảnh
và con người khác lạ. Có người cảm thụ sâu sắc hơn,
trong họ sẽ có những ấn tượng khó phai về đất nước
và con người ở xứ sở ấy, và như vậy, họ hiểu bản
thân mình hơn. Sự khác biệt trong thưởng thức, nhận thức,
cảm nhận, hiểu biết… là do sự khác biệt trong độ rộng
và chiều sâu của tâm thức mỗi người. Đọc một tờ báo
vào buổi sáng, có người chỉ tìm thấy ở đó vài bản tin
giật gân, nhưng cũng có người qua tờ báo đó thôi, họ sống
được với xã hội của mình, thế giới của mình, cảm nhận
được những hy vọng và thất vọng trong thời đại mình
đang sống. Chả thế mà có người nói rằng những nhà văn
lớn là những người đã sống bằng thân tâm của chính họ
với thời đại của họ, bởi vậy cái nhìn, tiếng nói, những
vui buồn của họ cũng là cái nhìn, tiếng nói, niềm vui nỗi
buồn của một thời đại, nơi mà họ đang sống.
Đời sống là sự phản
ảnh, sự nối dài của tâm thức. Tâm thức mà méo mó, rối
rắm, nghèo nàn, “hoang vu” thì làm sao đời sống trong kinh
nghiệm cá nhân tránh khỏi những khổ đau, xung đột và cằn
khô như sa mạc. Từ đó, chúng ta thấy, muốn chữa lành những
vết thương của đời sống con người, đời sống xã hội,
điều tiên quyết là phải chữa lành những vết thương trong
tâm thức, tâm thức của con người và tâm thức của xã hội.
Giá trị của đời sống,
chiều rộng và chiều sâu của đời sống là do chiều rộng
và chiều sâu của tâm thức. Chất lượng của đời sống
tùy thuộc phần lớn vào chất lượng của tâm thức. Sự
khám phá đời sống, sự học hỏi trọn đời – như UNESCO
đề nghị cho con người hiện đại – nơi đời sống tùy
thuộc vào tâm thức. Tâm thức càng rộng và càng sâu thì
sự khám phá, học hỏi trọn đời càng rộng và càng sâu,
càng có chất lượng. Nhưng làm thế nào để tâm thức có
chiều rộng và chiều sâu, trong tiềm năng mà Phật giáo gọi
là vô tận?
Chỉ nói riêng Phật
giáo, một truyền thống tâm linh lâu đời của nhân loại,
thì sự khai mở bề rộng lẫn chiều sâu của tâm thức chủ
yếu dựa vàp thiền định, hay thiền chỉ (samatha), thiền
quán (vipassana) và sự phối hợp định - quán đồng thời
(dhyana); nói đơn giản hơn là chánh niệm tỉnh giác…
Quan sát trong cuộc sống,
rất nhiều người chỉ lo tập thể dục cho thân mà ít ai
để ý đến việc rèn luyện, “tập thể dục” cho tâm.
Trong lúc đó chúng ta luôn sống với tâm (kể cả khi thân
thể này chết đi, nếu chúng ta tin vào sự tái sinh), thế
nhưng tại sao chúng ta lại không dành thì giờ để tập luyện,
làm cho nó lành mạnh? Tại sao chúng ta không “nâng cấp”
chất lượng sống bằng cách “nâng cấp” chất lượng của
tâm, nghĩa là đánh thức sự linh hoạt sống động của nó,
không để nó bị “hóa thạch” trong những ý niệm và thành
kiến khô cằn, không bị méo mó, tàn tật và tê liệt trong
những thói quen cố chấp, trong sự loạn thần, với những
hao phí mất năng lượng của tâm.
Chất lượng của đời
sống chính là chất lượng của tâm. Tâm càng rộng và sâu
đến mực “tối hậu” thì nó càng đến gần kinh nghiệm
tối hậu. Kinh nghiệm tối hậu là kinh nghiệm về “thật
tướng của tất cả các pháp” (Theo Kinh Pháp Hoa, có nghĩa
là thật tướng của tất cả hiện tượng, thật tướng của
đời sống), nó cũng có nghĩa là sự thỏa nguyện tối hậu,
an vui tối hậu.
Chúng ta hãy đọc một
bài thơ của vua Trần Nhân Tông (1258-1308), khi xuất gia, ngài
đã lập nên Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, đó là bài Ngắm
cảnh chiều ở Thiên Trường (Thiên Trường vãn vọng):
Trước xóm sau thôn
tựa khói lồng
Bóng chiều dường
có lại dường không
Mục đồng sáo vẳng
trâu về hết
Cò trắng từng đôi
hạ xuống đồng.
(Ngô Tất Tố
dịch)
Chúng ta thấy đây là
một bài thơ tả cảnh chiều không có gì đặc biệt. Đó
là những hiện tượng mà mọi người có thể thấy, nghe,
biết dù là thi sĩ hay không là thi sĩ. Nhưng là một thiền
sư, hẳn “tâm tại” nên cái thấy, cái kinh nghiệm của
ngài là “tri kỳ vị”, sâu rộng hơn người thường chúng
ta nhiều lắm. Cái kinh nghiệm sâu rộng tuyệt vời về đời
sống (một đời sống bình thường mà chúng ta cứ tự cho
là mình đã thấy, đã biết), cái kinh nghiệm của một con
người “tâm tại” này đã chạm đến thực tại mà chúng
ta có thể gọi là Hiện Tại Vĩnh Cửu, kinh nghiệm sâu rộng
đến một mức độ tâm linh về đời sống, đó cũng là cái
mà truyền thống xưa gọi là Đạo.
