TÌM HIỂU
BẢN
CHẤT KHỔ ĐAU
Sumedho
Đạo Phật thường quán
niệm và suy tưởng về khổ đau vì đó là kinh nghiệm chung
của toàn thể nhân loại. Trong đạo Phật, khổ đau không
nhất thiết đến từ một thảm kịch lớn lao hay một nỗi
bất hạnh kinh hoàng nào mà nó chỉ đơn giản là tình cảm
bất toại nguyện, không hạnh phúc và thất vọng mà tất
cả chúng ta đều trải qua nhiều lần trong đời. Khổ đau
là kinh nghiệm chung của cả nam lẫn nữ, cả người giàu
lẫn người nghèo. Dù chung ta khác biệt về màu da và dân
tộc, khổ đau vẫn là sợi dây ràng buộc và nối kết chúng
ta lại với nhau.
Vì thế, trong Đạo Phật,
khổ đau được xem là một sự thật thánh thiện. Tuy nhiên,
khi Đức Phật thuyết giảng về khổ đau như một sự thật
thánh thiện, Ngài không có ý muốn khuyên chúng ta bám vào
kinh nghiệm khổ đau và mù quáng tin vào đó như một sự thật
tuyệt đối. Trái lại, Ngài dạy chúng ta dùng kinh nghiệm
khổ đau như một chân lý thánh thiện để quán niệm và suy
tưởng. Chúng ta quán tưởng: Khổ đau là gì? Thực chất của
nó là gì? Tại sao ta đau khổ? Đau khổ về cái gì?...
Hiểu biết được bản
chất của khổ đau là một kinh nghiệm quan trọng. Với kinh
nghiệm riêng của mình, bạn hãy thử suy nghĩ. Trong đời,
bạn đã dành bao nhiêu thời gian để tránh né hoặc chạy
trốn những điều phiền lòng hay những gì bạn chán ghét?
Xã hội mà chúng ta đang sống đã bỏ ra bao công sức để
đi tìm hạnh phúc và lạc thú ở đời và trốn tránh những
điều khó chịu và những gì chúng ta không ưa thích? Chúng
ta có thể cảm thấy hạnh phúc trong một giây phút nào đó,
say mê, miệt mài trong một khoảnh khắc nào đó để đạt
được những điều mà chúng ta không cho là khổ đau; thí
dụ như một tình cảm sôi nổi và hứng thú, một mối tình
lãng mạn, một cuộc phiêu lưu kỳ thú, những cảm giác êm
dịu của thân xác, được ăn những món ngon vật lạ, nghe
tieng nhạc êm dịu, hay nhiều thứ khác nữa. Nhưng thật ra,
chúng ta làm tất cả những điều này chỉ là để tránh xa
và xua đuổi những sợ hãi, bất mãn, lo âu và phiền muộn,
những điều luôn là bóng ma lảng vảng trong tâm thức chưa
giác ngộ của chúng ta. Ngày nào mà con người còn sống trong
vô minh, không chịu nhìn thẳng vào khổ đau và tìm hiểu bản
chất của khổ đau thì họ sẽ tiếp tục bị ám ảnh và
không ngừng lo âu, sợ hãi về chính cuộc sống của mình.
Để hiểu được khổ
đau, chúng ta phải chấp nhận thay vì tìm cách xua đuổi và
chối bỏ khổ đau, hay đổ lỗi cho người khác. Chúng ta sẽ
nhận ra rằng khổ đau có nguyên nhân của nó và rằng sự
xuất hiện của khổ đau tùy thuộc vào một số điều kiện.
Đó là những điều kiện tâm lý do chúng ta tự tạo hay do
nếp sống văn hóa của môi trường xã hội và gia đình huân
tập. Kinh nghiệm sống và quá trình huân tập tâm lý này bắt
đầu ngay từ lúc chung ta lọt lòng mẹ. Gia đình, tập thể,
cộng đồng, trường học, tất cả những định chế này
đã gieo trồng và nuôi dưỡng trong tâm chúng ta những định
kiến, thiên kiến, và quan điểm – cả thiện lẫn bất thiện.
Giờ đây, nếu chúng
ta không thật sự nhìn thẳng vào những điều kiện tâm lý
này, xem xét và tìm hiểu bản chất thật sự của chúng, chắc
chắn chúng ta sẽ tiếp tục bị chúng sai khiến, chúng ta sẽ
hiểu và diễn giải kinh nghiệm sống của mình qua những cái
nhìn lệch lạc. Nhưng nếu chúng ta xem xét và tìm hiểu chính
bản chất của sự đau khổ, chúng ta sẽ bắt đầu làm quen
với những tình cảm như kinh sợ, ham muốn và khát khao, và
rồi chúng ta sẽ khám phá ra rằng bản chất thật của chúng
ta không phải là những ham muốn hay sợ hãi này. Bản chất
thật của chúng ta hoàn toàn không tùy thuộc vào bất cứ
điều kiện nào.
Susanta Nguyễn dịch
