CHÂN
DUNG
SUGHRA
MEHDI
Lời
người dịch: S. Mehdi viết văn bằng tiếng Urdu trong nền văn
học Ấn Độ đương đại, là một nữ sĩ tinh tế, sáng tác
truyện ngắn lẫn tiểu thuyết với số lượng phong phú.
Truyện
ngắn Chân dung (Portrait) được viết với bút pháp cô đọng
và kỳ ảo, gợi nhớ đến những truyện ngắn trong lòng bàn
tay của văn hào Nhật Bản Kawabata Yasunari, nhưng triết lý
của nó vẫn dào dạt nguồn nước sông Hằng.
Truyện
Chân dung sử dụng cái huyễn tượng (fantastic) một cách nhẹ
nhàng, hầu như hồn nhiên: Bức chân dung trong phòng triển
lãm bỗng dưng lên tiếng trò chuyện với một người đứng
xem cô độc về tình trạng tù túng và khao khát tự do của
mình. Và cái bóng của người xem bị mắc bẫy vào tấm gương
gần đó, không thoát ra được.
Truyện
gợi lên những trầm tư về cái chân dung bên ngoài, liệu
có tương quan gì với bản ngã; về màu sắc và cái trắng
tuyệt đối (hay cái đen tuyệt đối).
Nhưng
cái bản ngã mà Chân dung cũng như Người xem kia đang khao khát,
nó là cái gì? Là gì hay không là gì?
Bức
tranh là một tĩnh vật, nhưng đó cũng là chân dung của đời
sống, của tâm linh. Những dòng chữ cũng là tĩnh vật, nhưng
chạm vào là tâm linh.
…
Đang
ngắm nhìn bức chân dung, sự chú tâm của anh bỗng bị cuốn
hút về phía cái bóng của chính mình, phản chiếu trong tấm
gương lớn kề cận đó, không sao cưỡng lại được.
Anh
rất thích bức tranh chân dung này, nhưng còn cái bóng kia của
anh thì sao? Cái đó dường như cũng vô hồn, thiếu sinh khí
– cũng thế thôi… Có gì giống nhau giữa hai bên chứ? Có
phải cùng đôi mắt biếc thăm thẳm trầm tư. Xao xuyến và
suy tưởng hằn sâu những nét nhăn trên vầng trán.
- Nghe
đây. Tôi muốn bước ra ngoài.
Giật
mình, anh nhìn quanh, nhưng chẳng có ai.
- Tôi
muốn ra khỏi cái khung này, cái nhà tù của đường nét và
màu sắc này. Tôi muốn thở không khí mát lành và thưởng
ngoạn vẻ đẹp mê hồn của thiên nhiên. Tôi thèm nghe chim
chóc líu lo, nhìn sông nước lượn lờ và cảm thấy làn gió
nhẹ mơn trớn làn da mình. Tôi khao khát nhìn thấy mặt trời
mọc và lặn, cũng như tắm mình trong ánh trăng thanh. Tôi quá
sợ những con mắt phê phán hùng hổ ở đây lắm rồi. Tôi
phát ngán những lời ngợi khen đổ lên tôi lúc này. Cái tiêu
đề mà người ta dán trên tôi là rất lầm sai. Tôi chẳng
phải là cái mà bạn đang nhìn thấy đâu. Làm ơn giải thoát
tôi ra khỏi cái khung này, bạn ơi.
-
Tiếng
kêu thống thiết ấy phát ra từ bức chân dung.
- Bạn
muốn tôi giải thoát bạn ư? Làm sao được khi mà chính tôi
cũng là kẻ bị giam cầm?
Anh
chỉ vào cái bóng mình trong tấm gương bên cạnh.
- Những
dáng nét thể lý này là của tôi sao, cái biểu hiện này là
của tôi sao? Tôi đâu có thích loại màu sắc này. Cái đó
áp đặt vào tôi từ bút pháp của họa sĩ, ngược lại ý
tôi. Không có gì là tôi ở đây, chẳng có gì dường như
thuộc về tôi thật sự.
Anh
tiếp: - Cũng vậy. Không có khác biệt giữa bạn và tôi. Bạn
còn may mắn biết rõ ai đã lồng bạn vào khung và đắp màu
sắc này cho bạn, chứ tôi thì không; không biết ai làm thế
với tôi. Tôi cũng chẳng có ý thức gì về chuyện đó. Tôi
cứ tin chắc rằng mình tự do tự tại và tất cả màu sắc
này nơi chân dung tôi là của tôi kia đây. Tôi tưởng những
màu sắc này thích hợp với tôi ghê lắm và cách cấu tạo
hay ho này làm cho bản thân tôi rất tuyệt. Nhưng giờ thì
tôi thấy rằng không có màu sắc nào ở tôi là thuộc về
tôi. Chúng gắn vào tôi từ những người khác nhau vào những
lúc khác nhau mà thôi. Khi những người ấy khám phá những
sắc độ này ở tôi, tôi cảm thấy qui hướng về họ, khoái
cảm được yêu thương cảm phục. Và tôi bồi hồi hạnh
phúc.
Anh
lại tiếp:
- Thời
gian trôi qua thế nào không biết. Đôi khi tôi cảm thấy một
nỗi đau trong hồn – một nỗi đau không rõ. Tôi cảm thấy
bất an khi một niềm nghi hoặc len vào tôi rằng liệu có phải
một sắc thái nào đó không phù hợp với bản thân tôi. Liệu
có phải vài sắc thái khác cần phải tốt hơn. Nhưng rồi
thế nào cũng có người đoan chắc với tôi rằng sắc thái
đó là rất hợp với tôi, rằng đó chính là bản sắc của
tôi. Thế là niềm hoài nghi của tôi chết đắm trong gió mưa
của những lời trầm trồ ca ngợi. Nhưng theo dòng thời gian,
niềm hoài nghi dần dần chuyển thành sự xác tín rằng không
có màu sắc nào trong chân dung tôi là của tôi cả. Cảm thức
ấy tước đoạt hết mọi an ủi của đời tôi.
Anh
vẫn miên man kể:
- Và
tôi bắt đầu tìm kiếm bản ngã của mình. Khi người ta thấy
rằng màu sắc mà họ đặt vào tôi đã muốn phai tàn, họ
lo sợ. Họ bèn bảo tôi rằng tôi đã thay đổi nhiều và
rằng tôi đã đánh mất bản nguyên của mình. Tôi đâm hoảng
mà tin theo họ - rằng tất cả mọi màu sắc nơi tôi là của
tôi, rằng tôi đã tự do chọn lựa như thế rồi. Lý trí
tôi đi theo họ nhưng tâm hồn tôi từ chối tin lời họ. Đôi
tai tôi lại không thèm tin vào tiếng lòng tôi vì nó đã quá
quen với những lời nịnh hót tán dương.
Bức
chân dung chăm chú nghe, rồi hồi hộp cất tiếng hỏi anh:
- Thế
rồi chuyện gì đã xảy ra?
Anh
đáp:
- Rồi
thì trái tim tiếp tục nhắc nhở tôi: Những màu sắc này
không phải của anh; chúng được đắp lên anh thế thôi. Anh
trang sức cho mình bằng màu sắc mà kẻ khác thích để được
nghe vài lời tán thành khen tụng. Không đúng đâu. Rửa sạch
các màu ấy đi, rồi thay vào đó màu sắc của riêng mình.
Nhưng để được như thế thì anh phải tuyệt đối hoặc
là trắng hoặc là đen.
Bức
chân dung hỏi:
- Tạo
sao anh đã không làm như thế?
- Tôi
không có can đảm.
- Vậy
thì bây giờ anh sẽ làm gì?
- Tôi
không biết nữa. Lúc này tôi đang đứng giữa giao lộ. Màu
sắc cũ đang tàn nhanh mà tôi vẫn chưa quyết định màu sắc
mới nào là của mình. Thế cho nên cái cái thể đang tàn phai
của tôi đã hóa làm địa ngục cho chính tôi cũng như cho
kẻ khác.
Bức
chân dung kêu lên:
- Lạ
thật! Anh cũng không phải là cái anh đang xuất hiện. Không
ai có thể tưởng tượng qua đôi mắt ngời sáng này, bước
chân quá quyết này, anh lại là …
Anh
vội vã ngắt lời bức tranh:
- Ai
tưởng tượng, cứ nhìn lại xem, bộ anh đang đau khổ với
màu sắc của mình sao, bộ anh đang tự xem mình là tù nhân
của cái khung này sao? Màu sắc, đường nét, dáng vẻ không
có gì là của anh. Ai biết rằng những gì trình hiện chỉ
đơn giản là cách mà kẻ sáng tạo anh đã làm ra anh – rằng
tự tính của anh nào có ở đó? Không ai biết được vì không
ai ngoài tôi có thể nghe được lời anh.
Trước
khi bức chân dung có thể nói được gì thì một đám đông
người đã kéo đến và lấn anh ra xa chỗ đứng nãy giờ.
Anh không còn nhìn thấy bức tranh nữa nhưng vẫn nghe kịp
lời cuối cùng của nó:
- Tôi
muốn ra khỏi cái khung này, được tự do. Làm ơn đưa tôi
ra khỏi đây.
Những
màu sắc này không phải là tôi.
Chính
cái bóng của anh cũng đã bị cầm tù, trong tấm gương lớn
đằng đó dù cho anh có ảo tưởng rằng mình đã rời gương.
Anh
dời chân ra xa, ngắm nhìn những bức tranh khác. Anh thấy mọi
người đi quanh, lắng nghe tiếng họ nói cười. Nhưng mà thật
ra anh đã bị mắc bẫy vào gương rồi.
Và
không có màu sắc nào của anh là của anh.
Nhật
Chiêu dịch (Tạp chí Indian Literature số 6, 1995, New Delhi)
