GIÁO
DỤC TÂM LINH
TRONG
MỘT THẾ GIỚI DUY LÝ
Trần
Trung Phượng
Vấn
đề giáo dục và phát triển tâm linh được đặt ra không
phải chỉ như một phản ứng nhất thời đối với nền giáo
dục có tính chất duy lý cực đoan, mà còn như một thách
đố lớn đối với việc xây dựng và phát triển một nền
giáo dục có tính chất tổng thể, không thiên lệch hoặc
bán cầu não trái hay bán cầu não phải. Sự kết hợp hữu
cơ giữa chúng cũng là con đường của sự hòa giải ngay trong
tâm thức con người…
Trong
một thế giới được mệnh danh là “hiện đại” hay “hậu
hiện đại” như thế giới hôm nay, tính duy lý được xem
như là một trong những tiêu chuẩn nhận thức quan trọng mà
căn cứ vào đó con người có thể khám phá chân lý của thế
giới. Cái gì hợp lý thì cái đó tồn tại, hoặc cái gì
tồn tại thì cái đó hợp lý. Những mệnh đề triết học
có tính chất duy lý như thế tuy đã bị phê phán từ lâu,
vẫn tiếp tục được khẳng định trong một thời đại mà
tri thức, đặc biệt là tri thức khoa học kỹ thuật được
đánh giá cao và được xem là một yếu tố có tính chất
quyết định đối với sự tiến bộ của nhân loại.
Nhưng,
đúng như lời nhận định của Frédéric Lenoir, nhà triết
học đồng thời là chuyên gia về các vấn đề tôn gióa của
Pháp (xem Le grand retour de l’ésotérism, tạp chí Nouvel Observateur,
2-8/12/2004), chính trong bối cảnh duy lý như thế giới hôm
nay, đặc biệt là thế giới phương Tây, khi tính duy lý được
đẩy mạnh đến cực đoan, người ta lại đang chứng kiến
một sự trỗi dậy chưa từng thấy, hay đúng hơn, một sự
“trở về vĩ đại” của chủ nghĩa bí truyền dưới đủ
mọi hình thức và màu sắc khác nhau, có đủ khả năng lôi
cuốn và tập hợp nhiều tầng lớp khác nhau của xã hội,
kể cả tầng lớp được xem là “tinh hoa”. Theo Frédéric
Lenoir, sự nghịch lý này có thể được giải thích bằng
cấu trúc lưỡng phân của bộ não con người: khả năng tái
lập sự quân bình giữa hai cực, hai chức năng chủ yếu của
hai bán cầu não trái và não phải; một đằng chủ trị các
chức năng thuộc về logic, lý trí và một đằng chủ trị
chức năng có tính chất trực giác, tưởng tượng và thi ca.
Theo
cách đánh giá của Osho, nhà huyền học Ấn Độ hiện đại,
một trong những sự kiện có ý nghĩa nhất trong thế kỷ 20
vừa qua, đó là việc khám phá ra rằng con người không phải
chỉ có một trí não với hệ thống các chức năng thuần
nhất, mà trong thực tế, trí não này được phân chia ra thành
hai bán cầu não với sự chuyên trách các chức năng khác biệt
và đối lập với nhau. Có thể hình dung sự khác biệt về
mặt chức năng của bán đầu não trái và bán cầu phải như
sau:
Bán
cầu não trái
-Phân
tích
-Logic
-Suy
luận, mô phỏng
-Khoa
học (toán học)
-Lý
tính
-Hợp
lý, chính xác
-Khuynh
hướng Aristole…
-Duy
lý
Bán
cầi não phải
-Tổng
hợp
-Phi
logic
-Trực
giác, sáng tạo
-Nghệ
thuật (thi ca)
-Huyền
môn (tôn giáo)
-Vô
lý, lãng mạn
-Khuynh
hướng Plato…
-Duy
linh
Điều
bí ẩn của bộ não chính là ở chỗ tuy hai bán cầu não này
thường xung khắc với nhau (thể hiện dưới dạng ‘xung đột
nội tâm’), nhưng trong thực tế, sự hoạt động của một
bán cầu não duy nhất (trái hoặc phải) không thể có được
nếu không có sự ‘liên kết’ hay ‘hợp tác’ với một
bán cầu não ở phía bên kia. Điều đó cho thấy hoạt động
chức năng của não là một loại hoạt động vừa có tính
chất chuyên biệt lại vừa có tính chất phức hợp.
Trong
thực tế đời sống, nhất là trên phương diện giáo dục,
sự ưu thế của tính chuyên biệt lại nổi trội và sự chuyên
biệt ở đay lại thuộc về khuynh hướng của bán cầu não
trái chứ không phải ở bán cầu não phải. Xét theo khía cạnh
hiệu của giáo dục, có thể nói rằng, về tổng thể, nền
giáo dục ngày nay, dù ở phương Đông hay phương Tây, là nền
giáo dục của bán cầu não trái, được xây dựng theo tinh
thần duy lý trên cơ sở khoa học thực nghiệm và óc phân
tích logic toán học. Đó là một nền giáo dục có tính chất
thực dụng, ưa chuộng tính chính xác nghiêm ngặt trong cách
định lượng sự vật và đề cao tính hiệu quả của hoạt
động con người, đặc biệt là trên phương diện vật chất.
Có thể nói rằng, trong phạm vi nhà trường, kể từ thế
kỷ Ánh sáng cho tới nay, với những sắc thái khác nhau theo
từng giai đoạn phát triển của lịch sử, về cơ bản, nền
giáo dục thuộc bán cầu não trái đã thống trị một cách
gần như tuyệt đối và ‘sản phẩm’ do nền giáo dục này
tạo ra tất nhiên cũng mang đặc trưng và phẩm chất của
nó.
Trong
thế kỷ 20 vừa qua, thế kỷ được xem là ‘thời đại của
phân tích’, nền giáo dục thuộc bán cầu não trái đã phát
triển gần như đến sự tột đỉnh, và do tính ưu trội của
nó trong việc giải quyết những vấn đề thực tiễn của
khoa học và đời sống, đã được đánh giá rất cao và được
xem như nền giáo dục duy nhất mà con người có thể tạo
ra và hưởng thụ. Trong nền giáo dục như thế, những người
học thuận về bán cầu não phải trở thành thiểu số thầm
lặng, đau khổ và vì không có tiếng nói quyết định, họ
đành miễn cưỡng phải đi theo đa số. Tuy nhiên, ngay trong
đa số thành viên của nền giáo dục thuộc bán cầu não trái,
không phải tất cả đều cảm thấy thỏa mãn, mà qua khảo
sát cho thấy họ cũng luôn ở trong tâm trạng muốn đi tìm
‘một nửa khác’ của đời sống bản thân, ‘một nửa
khác’ đó thuộc về về bán cầu não phải. Điều này có
thể giải thích dễ dàng bằng chính bản chất hữu thể con
người, như Edgar Morin, đó là bản chất đồng thời vừa
có tính trí tuệ (thuộc bán cầu não trái) lại vừa có tính
tâm linh (thuộc bán cầu não phải).
Với
viễn tượng như thế, vấn đề giáo dục và phát triển tâm
linh (mà tôn giáo có một vai trò quan trọng và nổi bật nhất)
được đặt ra không phải chỉ như một phản ứng nhất thời
đối với nền giáo dục có tính chất duy lý cực đoan, mà
còn như một thách đố lớn đối với việc xây dựng và
phát triển một nền giáo dục có tính chất chủ toàn, hay
nói bằng ngôn ngữ ngày nay, đó là ‘nền giáo dục toàn
năng’ (holistic education, hiểu đúng nghĩa, đó là nền giáo
dục có tính chất tổng thể, không thiên lệch hoặc bán cầu
não trái hay bán cầu não phải, mà là một sự kết hợp hữu
cơ giữa chúng). Đó cũng là con đường của sự hòa giải
ngay trong tâm thức con người.
Tất
nhiên, để đi đến sự chuyển hóa như thế và cũng để
tạo ra những tiền đề cần thiết nhằm xây dựng ‘nền
giáo dục toàn năng’ trong thực trạng của giáo dục duy lý
và duy sự đã và đang diễn ra, điều cần thiết trước mắt
và có ý nghĩa quan trọng là xây dựng và phát triển một
cách hệ thống yếu tố giáo dục tâm linh, không phải để
phủ định nền giáo dục duy lý mà với vai trò là yếu tố
bổ sung cần thiết.
Xây
dựng nền ‘giáo dục toàn năng’ với sự tích hợp phẩm
chất của cả hai bán cầu não, đó là con đường thực hiện
tinh thần trung đạo trong giáo dục.
