THÁP
TỔ NGUYÊN THIỀU
di
sản Phật giáo cấp thiết cần được bảo vệ
Nguyễn
Đắc Xuân
LTS:
Tổ sư Nguyên Thiều là vị tổ phái thiền Lâm Tế của
Phật giáo xứ Đàng Trong. Tháp tôn trí nhục thân của ngài
hiện tọa lạc tại khuôn viên chùa Quốc Ân, di tích văn hóa
quốc gia, thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế. Những năm gần đây,
trong quy hoạch của chính quyền địa phương, có một con đường
lớn phóng qua, xâm phạm vòng đai bảo vệ cần thiết
của ngôi tháp cổ. Với sự phản ứng của giới Phật giáo
và những người làm văn hóa, con đường đã được “nắn”
lệch, đi ngang trên đầu tháp, phá vỡ khung cảnh tôn nghiêm
cần có của một di sản tôn giáo. Con đường xem như đã
hoàn thành, nhưng ngôi tháp cổ vẫn ở trong tình cảnh đáng
buồn, ngổn ngang giữa đất đai cày xới và hàng rào kẽm
gai do chùa Quốc Ân rào bảo vệ tạm thời… Đất đai hai
bên đường được san ủi để bán cho dân làm nhà ở,
trong tương lai gần, khu vực núi đồi thơ mộng này sẽ thị
thành hóa, và như thế, ngôi tháp tổ cổ kính, một di sản
văn hóa thiêng liêng của Phật giáo, nếu không kịp thời
có kế hoạch bảo vệ thì sẽ có nguy cơ bị xâm hại
nghiêm trọng. VHPG bước đầu phản ánh về vấn đề này.
Cho
đến đầu thế kỷ XX, Thừa Thiên-Huế đã được xem là
trung tâm Phật giáo của xứ Đàng trong. Mục Tự quán Sách
Đại Nam Nhất Thống Chí Thừa Thiên Phủ (thời Duy Tân) có
nói đến 45 ngôi chùa, trong đó có 3 ngôi quốc tự (Thiên
Mụ, Thánh Duyên, Diệu Đế), nhiều tổ đình (Quốc Ân, Thuyền
Tôn, Từ Đàm, Thiền Lâm, Tây Thiên, Từ Lâm), nhiều chùa
Sắc tứ (Quốc Ân, Báo Quốc, Tường Vân…), nhiều chùa quan
(Ngọc Sơn, Long Quang, Giác Hoàng, Linh Quang, Từ Ân)… Trong
mục Tăng Thích, sách trên nêu tên ba người. Đó là các
ngài Tạ Nguyên Thiều, Giác Linh và Nguyễn Mật Hoằng.
Ngài
Tạ Nguyên Thiều sinh năm 1648, người Triều Châu (Quảng Đông,
Trung Quốc), 19 tuổi xuất gia, thọ giới với Hoà thượng
Khoáng Viên, ở chùa Báo Tư. Năm 1677, Ngài qua Qui Nhơn (Bình
Định) lập chùa Thập Tháp Di Đà. Từ Qui Nhơn, qua dư luận,
Ngài nghe Hiền Vương rất mộ đạo Phật nên vài năm sau Ngài
giao chùa Thập Tháp lại cho môn đồ rồi lên đường ra lập
chùa Quốc Ân (vào khoảng 1682-1684), và tháp Phổ Đồng nằm
dưới chân hòn Thiên (núi Bân) xứ Thuận-Hóa (nay thuộc phường
Trường An TP Huề), sau đó lập thêm chùa Hà Trung (cuối thế
kỷ XVII) thuộc huyện Phú Vang. Ngài lập ra tông phái Thiền
Lâm Tế, có ảnh hưởng lớn đối với Phật giáo xứ Đàng
trong. Sau khi Ngài viên tịch (ngày 9.10 năm Mậu Thân), để
lưu niệm, chúa Ninh Vương Nguyễn Phúc Chú (1725-1738) đã đích
thân viết bài ký và minh khắc trên bia đá gắn vào bình phong
phía trong cổng tháp của Ngài ở phía Nam đàn Nam Giao (xã
Cư Hóa, nay là Ấp thượng 1, xã Thủy Xuân, Huế). Công đức
của Ngài Nguyên Thiều được ghi trong bia đá:
“Đến
đời Thánh khảo tiền triều ta sắc mệnh thiền sư về tỉnh
Quảng Đông, nước Trung Hoa mời và rước Hòa thượng Thạch
Liêm chùa Trường Thọ cùng các vị cao tăng đại đức và
cung thỉnh tượng Phật, pháp khí về nước Đại Việt ta.
Ngài đã nhiều lần đi lại, hoàn thành sứ mệnh, công đức
rất nhiều. Từ đó, Ngài vâng sắc chỉ trú trì chùa Hà Trung,
tham thiền hồi quan tự chiếu, phân tích và điều hòa
sự lý, giảng giải lẽ huyền, chép đủ những điều đã
nghe, bỏ dối theo thật, rồi dạy những pháp thiền này cho
kẻ hậu học và cho các môn đồ bổn chúng thọ giới pháp
cụ túc” (*).
Sớm
nhận thức được vị trí quan trọng của Tổ Nguyên Thiều,
sau khi Tập san Đô Thành Hiếu Cổ (Bulletin des Amis du Vieux Hué-BAVH)
ra số đầu (Tháng Giêng-Ba/1914), L.Cadièrre cho đăng ngay vào
số 2 (Tháng Tư-Sáu/1914) bài nghiên cứu La Pagode de Quấc-Ân:
le fondateur (Chùa Quốc Ân - người sáng lập, tr.146-161). Tác
giả rất quan tâm đến khu tháp Tổ Nguyên Thiều. Minh họa
cho bài nghiên cứu có bức ảnh đen trắng do H.de Perey chụp
(x.A2). Xem kỹ tấm ảnh chụp năm 1914 của H. de Perey, tôi rất
mừng khi thấy cảnh quan khu tháp Tổ trải qua hơn 90 năm vẫn
giữ hầu như nguyên vẹn (x.A3).
Năm
1983, Tổ đình Quốc Ân được xếp hạng Di tích lịch sử
văn hoá quốc gia, khu tháp Tổ Nguyên Thiều là một bộ phận
quan trọng của Tổ đình nên cũng được xem là di tích đã
được xếp hạng. Cách đây chừng 5 năm, chính quyền Thừa
Thiên Huế phóng một con đường song đôi lớn từ xã Thủy
Dương lên lăng Tự Đức, và phải điều chỉnh nhích lên
hướng Bắc một chút để tránh khu tháp của Tổ. Nhằm bảo
vệ khu di tích, tăng chúng Tổ đình Quốc Ân cho rào chung quanh
khu tháp bằng dây kẽm gai. Nhờ thế mà khu tháp không bị
xâm hại suốt thời gian xe máy, thợ thuyền lui tới lao động
hoàn thành con đường lớn ở vùng đồi phía Tây Nam, Huế.
Vấn đề Phật tử và dân chúng trong vùng đang lo lắng đặt
ra là: Đất hai bên con đường lớn song đôi đang được san
ủi để bán làm nhà phố. Hai mô đất ngăn cách (rộng khoảng
12m) khu tháp và con đường lớn song đôi cũng đang được
san ủi làm nền nhà phố (x.A4) chờ bán cho dân chúng. Trong
tương lai gần một dãy lầu phố sẽ được dựng lên trên
khoảng đất này, khu tháp Tổ Nguyên Thiều có thể bị che
khuất và nằm trong vũng nước thải nhà sau của dãy lầu
phố mới giống như khu Di tích lăng mộ Tuy Lý Vương ở Phường
Đúc lâu nay. Khi ấy môn đồ dòng Lâm Tế không biết
tháp Tổ của mình ở đâu để đến bái yết và nếu có
biết cũng chưa chắc có đường mà vô. Với tư cách là một
người Huế cầm bút bảo vệ Huế suốt mấy chục năm qua,
tôi mạo muội đề đạt với chính quyền Thừa Thiên Huế
và Ban Trị sự Phật giáo Thừa Thiên Huế mấy ý kiến sau
đây:
1.
Chính quyền Thừa Thiên Huế đã làm một việc tốt là điều
chỉnh “đại lộ” Thủy Dương-lăng Tự Đức để giữ
nguyên khu tháp Tổ Nguyên Thiều. Nay nên tiếp tục thực hiện
việc làm tốt đó bằng cách dành khoảng đất nối liền
khu tháp với “đại lộ” để làm khu vực 1 bảo vệ di
tích như trong luật Di sản đã quy định;
2.
Chính quyền Thừa Thiên Huế nên giao cho Ban Trị sự Phật
giáo TTH và Tăng chúng Tổ đình Quốc Ân tôn tạo khu vực
tháp Tổ Nguyên Thiều thành một khu tháp có đủ điều kiện
để bảo vệ, tôn kính, phục vụ Phật tử và khách du lịch
gần xa đến chiêm bái;
3.
Ban Trị sự Phật giáo TTH và Tăng chúng Tổ đình Quốc Ân
lập kế hoạch vận động Phật tử trong và ngoài nước góp
công góp của tôn tạo khu vực tháp Tổ Nguyên Thiều thành
một khu tháp có đủ điều kiện để bảo vệ, tôn kính,
phục vụ Phật tử và khách du lịch gần xa đến chiêm bái
như ý kiến thứ hai vừa nêu trên;
4.
Trước mắt, Phật tử và Tăng chúng Tổ đình Quốc Ân xin
phép chính quyền san ủi hai nửa mô đất còn lại để cho
khách bộ hành qua lại trên “đại lộ” Thủy Dương - lăng
Tự Đức có thể nhìn thấy khu tháp cổ vô cùng quý
giá của vị Tổ phái Thiền Lâm Tế ở Đàng Trong - Ngài Nguyên
Thiều.
Vẫn
còn cơ hội để tôn tạo khu tháp Nguyên Thiều. Nếu không
kịp thời nắm lấy cơ hội ấy thì sẽ không lường hết
được những thiệt hại về tinh thần và vật chất trong
mai hậu như nhiều nơi đã diễn ra. Hy vọng lắm thay.
Gác Thọ Lộc, Tháng 8/2005
Chú
thích:
(*)
Theo bản dịch của sách Danh Lam Xứ Huế, Nxb Hội Nhà Văn,
HN 1993
A1.-
Chân dung Tổ Nguyên Thiều (1648-1729)
thờ
tại chùa Quốc Ân. NĐX chụp lại.
A2.-
Khu tháp Tổ Nguyên Thiều (nhìn từ phía sau) tại
Cư
Hoá (phía Nam Đàn Nam Giao, nay thuộc Ấp thượng 1,
xã
Thủy Xuân, Huế). Ảnh H de Perey, BAVH số 2/Avril-Juin/1914
A3.-
Khu tháp Tổ Nguyên Thiều (nhìn từ phía trước) ngày nay.
Ảnh
NĐX.
A4.-
Những mô đất đã được san ủi dang dở ngăn cách “đại
lộ”
Thủy
Dương - lăng Tự Đức với khu tháp Tổ Nguyên Thiều.
(Ảnh
NĐX chụp vào chiều 6.8.2005).
