DÒNG
SÔNG PHẬT GIÁO
Đất
nước chùa vàng
Phần
1
Trần
Đức Tuấn
Ba
bộ phim tài liệu dài “Mê Kông ký sự”, “Trung Hoa du ký”
và “Những nẻo đường Trung Hoa” đã đưa đoàn làm phim
của Đài Truyền hình TP.HCM (HTV) chúng tôi rong ruổi khắp
các miền đất của 6 quốc gia: Myanma, Trung Quốc, Lào ,Campuchia,
Thái Lan và Việt Nam (6 nước tiểu vùng sông Mê Kông). Trên
những nẻo đường mà chúng tôi đi qua ít nhiều đều mang
dấu ấn Phật giáo, hay đạo Phật là tôn giáo lâu đời,
giữ vai trò chủ thể văn hóa ở những quốc gia này. Dòng
sông Mê Kông dài 4880 cây số, phần lớn chảy qua các miền
đất Phật như thế nên có thể gọi đó là “dòng sông Phật
giáo”. Xin mời quý độc giả cùng đi dọc dòng sông này
từ đất nước Myanmar, đất nước chùa vàng…
Nếu
như Campuchia, Lào, Thái Lan là 3 quốc gia Phật giáo Nguyên thủy
rất điển hình về sự sùng tín của Phật tử, về mật
độ chùa chiền, về sự phổ cập tu hành của nam giới, về
phong cách kiến trúc tôn giáo và về tỷ lệ áp đảo của
dân chúng theo đạo Phật thì ở Myanmar các mặt đó được
nâng lên thêm một bậc…
Đất
nước chùa tháp
Cụm
từ này dân ta vẫn quen dùng để chỉ đất nước Campuchia,
một sứ sở dày đặc chùa chiền Phật giáo, với niềm kiêu
hãnh về Angkor vĩ đại. Tuy nhiên, nếu có dịp ghé thăm Myanmar,
chắc chắn bạn sẽ gắn khái niệm này cho miền đất Myanmar
huyền bí. Xưa nay, người ta thường gọi Myanmar là “đất
nước chùa vàng” vì ở Yangon có ngôi chùa Shwe Dagon vĩ đại
mạ vàng và có rất nhiều chùa tháp mạ vàng lộng lẫy khác
rải rác khắp đất nước. Thế nhưng hình ảnh kiến
trúc thống trị ở đây không phải là “chùa vàng” mà là
“chùa tháp”, vì số lượng tháp chùa ở xứ sở này vượt
xa tất cả mọi quốc gia Phật giáo khác. Chúng nhiều đến
nỗi rất khó có thể thống kê nổi. Chỉ riêng một ngôi
chùa dưới chân đồi Mandalay ở cố đô đã có tới 730 tòa
tháp, hay một vườn tháp cổ ở ngoại ô thành phố này đã
có tới trên 2.000 ngôi tháp. Người ta ví tháp chùa ở Myanmar
như nấm mọc trong rừng, chúng tồn tại hàng ngàn năm nay
trên khắp đất nước và vẫn còn đang tiếp tục “mọc
lên như nấm” ở mọi lúc, mọi nơi, trong mọi hoàn cảnh.
Có thể nói chùa tháp và tượng Phật là những vật thể
nhân tạo nhiều vô kể ở đất nước này, nó cuốn hút sức
lực và niềm đam mê của toàn xã hội.
Ở
Myanmar, chùa gắn liền với tháp, chùa chính là tháp, vì vậy
loại hình kiến trúc tôn giáo này đã trở thành một đặc
trưng “rất Myanmar”. Việc xây chùa tháp là trách nhiệm
tinh thần và ước nguyện của mọi tầng lớp, từ vua chúa,
quan lại, nhà giàu cho tới các làng xóm dân cư. Việc xây
chùa tháp cũng diễn ra liên tục, bền bỉ bằng tất cả niềm
say mê và lòng tôn kính, là biểu hiện lý tưởng sống của
con người, và cũng là cơ hội để thể hiện tài năng nghệ
thuật của họ. Mức sống của người dân Myanmar còn rất
thấp, thậm chí phần lớn là nghèo khổ song chùa chiền thì
phải khang trang, lộng lẫy, vì đó mới là nơi lưu giữ tâm
hồn của người dân, cũng là ngôi nhà thứ hai của họ. Không
thể hình dung nổi biết bao tiền của đã được huy động
và đóng góp tự nguyện để xây dựng chùa tháp và tượng
Phật trong hàng ngàn năm qua, và vẫn đang được tiếp tục…
có thể nói biểu tượng của Myanmar chính là kiến trúc tôn
giáo, và Đức Phật là vị lãnh tụ tinh thần tối cao của
họ.
Chùa
vàng vĩ đại Shwe Dagon
Đây
là một công trình kiến trúc tôn giáo nổi tiếng thế giới,
một di sản văn hóa khổng lồ của nhân loại. Trước khi
tới Yangon, những người nước ngoài đều đã có khái niệm
sơ bộ về kỳ quan này qua sách báo, phim ảnh hoặc lời kể.
Điều đáng nói là khoảng cách giữa khái niệm và thực tế
là rất lớn, điều này tạo ra niềm hứng thú và cảm phục
cho mọi người như khi chính ta đang đứng trước Angkor vĩ
đại.
Shwe
Dagon nằm trong khu phố quý tộc rộng lớn của thủ đô Yangon,
như khu Ba Đình của Hà Nội, rất gần khách sạn lưu trú
của chúng tôi. Từ khách sạn, thấp thoáng qua tán cây rừng,
tòa tháp vàng khổng lồ, cao 99m, rực rỡ vươn thẳng lên
bầu trời, hiện ra trước mắt du khách như niềm kiêu hãnh
về khả năng sáng tạo của con người. Không phải ngẫu nhiên,
chúng tôi đã dành cho Shwe Dagon tới 2 cuộc viếng thăm, ghi
hình: một vào ban ngày và một vào lúc hoàng hôn, bởi chỉ
có thế mới khám phá được phần nào tầm vóc nguy nga tráng
lệ của công trình, cũng như vẻ đẹp huyền bí của nó vào
lúc chiều tà.
Quần
thể kiến trúc to lớn này tọa lạc trên đỉnh một khu đồi
lớn với nhiều hệ thống bậc thang trải dài xuống tận
chân đồi và một hệ thống thang máy hiện đại. Từ xa,
chúng tôi đã thấy Shwe Dagon như một trái núi, và khi lên
đến đỉnh đồi, tất cả đều bàng hoàng như lạc vào cung
điện của Ngọc Hoàng vậy. Trước mắt chúng tôi là một
quần thể kiến trúc vĩ đại, lung linh huyền ảo và vô cùng
tráng lệ, với khoảng 1.000 đơn thể hoàn chỉnh, muôn màu
muôn vẻ trên một sân nền bằng phẳng, sạch bóng, sang trọng
với ngôi tháp vàng cao lớn, lộng lẫy ở chính giữa như
điểm trọng tâm của vũ trụ. Khách hành hương nhiều vô
kể. Tất cả đều quần áo chỉnh tề. Công việc của họ
là dâng hương hoa, lễ vật tại 1.000 đơn thể chùa, tháp
quần tụ chung quanh ngôi tháp chính, trong đó có việc múc
nước tắm cho các tượng Phật, rồi khoác lên trên cổ tượng
Phật những vòng dây hoa lài tinh khiết, thơm phức với lòng
tôn kính và mãn nguyện. Sau các nghi lễ cầu nguyện, họ tìm
cho mình một chỗ trên nền sân rộng mênh mông, cạnh một
tòa tháp, một bức tượng hoặc một ngôi chùa nào đó để
ngồi tụng kinh và lần tràng hạt. Không ai được đi giày
dép trên sân chùa bóng sạch, luôn có người lau chùi liên
tục này. Phật tử tới lễ chùa hàng ngàn người nhưng không
phải mua vé. Khách du lịch nước ngoài mua vé với giá 5 USD.
Toàn
bộ khuôn viên chùa Vàng có kích thước hình chữ nhật, 214m
x 275m, cao hơn mặt bằng thành phố 20m. Từ 4 hướng chính
có 4 dãy cầu thang có mái ngói che phủ. Dãy cầu thang dài
nhất có 175 bậc, dãy ngắn nhất 104 bậc. Hai bên các dãy
bậc thềm là hàng loạt các nhà nghỉ cho khách hành hương.
Cổng phía Nam có một đôi tượng sư tử khổng lồ, cao 9m,
hướng về trung tâm thành phố. Tháp chính cao 99m, thuộc trường
phái kiến trúc tháp “Hạ Miến”, có hình thù vươn cao và
tinh tế hơn kiến trúc tháp “Thượng Miến”. Tháp Hạ Miến
thường được bao quanh bằng hai hoặc ba hàng tháp nhỏ. Tháp
Thượng Miến được bao quanh bằng 4 tòa tháp khá lớn ở
bốn góc. Trong tất cả 1.000 đơn thể bao quanh tháp vàng trung
tâm, có 72 ngôi chùa bằng đá có thờ tượng Phật bên trong.
Xen giữa các ngôi chùa là vô số các tượng và hình khắc
sư tử, voi, thần Nát và quỷ dữ. Tầng nền dưới cùng là
hàng loạt tượng quái vật mình người đầu thú, canh giữ
64 tòa tháp cao 4m và các lối lên tầng trên.
Tháp
trung tâm là một tuyệt tác nghệ thuật, không chỉ to lớn
mà còn rất cân đối về mặt tỷ lệ, chuẩn xác trong chi
tiết, uy nghi, hài hòa trong hình dáng. Trong chiều cao 99m, có
phần đỉnh cao 10m là bộ phận có cấu trúc rất công phu,
gồm 7 vòng đai được dát vàng. Toàn thân 10m đó, ngoài phần
dát vàng, toàn khối tháp còn được phủ kín bằng 9.300 lá
vàng có kích cỡ 30cm x 30cm với tổng khối luợng 500kg, và
được trang điểm bằng hàng ngàn viên đá quý, hàng trăm
viên kim cương, hồng ngọc (ruby) với hàng trăm chiếc chuông
vàng. Trên cùng là lá cờ đuôi nheo, có búp tròn là một quả
cầu vàng, đường kính 25cm. Riêng cờ đuôi nheo được làm
hoàn toàn bằng vàng, khảm kín 5.448 viên kim cương, 2.317 viên
đá quý. Đỉnh tháp treo tất cả 1.065 chiếc chuông vàng và
421 chiếc chuông bạc.
Lịch
sử ngôi chùa vĩ đại này có thể tóm lược như sau: năm
1372, vua Pegu Hantavadi là Binya U đã khôi phục lại ngôi tháp
cổ đã có từ trước trên đồi Dagon. Từ đó tháp có tên
là Shwe Dagon (tức Dagon vàng). Lúc đầu tháp chỉ cao có 20m.
Từ các thế kỷ từ XVI đến XX có 8 trận động đất gây
hư hại cho Shwe Dagon. Mỗi lần tu bổ, chiều cao của tháp
lại một lần được nâng lên. Trong thời gian từ thế kỷ
XIV đến XV, vùng Dagon thuộc về vương quốc của người Môn
nên tháp được các vua Pegu rất chú ý. Cuối thế kỷ XV,
tháp đạt được chiều cao 90m. Dưới thời nữ hoàng Shinsobu
(1455-1462) sân nền được hình thành, có tường và lan can
bao quanh. Cuối thế kỷ XVII, tổng thể chùa Vàng vẫn chưa
hòan chỉnh như hiện tại, nhưng hình hài và kích cỡ thì
ổn định từ thế kỷ XVI. Chiều cao hiện nay (99m) có được
sau một lần tu sửa của vua Ava là Shibiushin năm 1774. Toàn
khối tháp được bao phủ bởi một lớp vàng, tổng cộng
90 tấn, không kể một lượng vàng lớn khác được dát lên
hàng loạt các hạng mục công trình trong quần thể kiến trúc.
Về
sự tích ra đời của ngôi tháp, một truyền thuyết nổi tiếng
trong dân gian kể lại như sau: Khoảng 2.500 năm trước, có
hai thương nhân của thành phố Yangon sang Ấn Độ, được
chính Đức Phật trao cho 7 sợi tóc. Trên đường về, họ
bị một quốc vương lấy mất 2 sợi, Long Vương lấy mất
2 sợi, chỉ còn đem về được 3 sợi. Một ngày hội lớn
đón tóc Phật được tổ chức, có cả Đế Thích và thần
Nát xuống dự. Khi mở hộp, kỳ lạ thay vẫn còn nguyên 7
sợi tóc. Ngoài 7 sợi tóc còn có thêm cả những thánh tích
còn lại của 3 Đức Phật, trước Đức Phật Thích Ca. Đột
nhiên 7 sợi tóc Phật bay lên cao, tỏa ánh hào quang làm cho
người câm nói được, người điếc nghe được, người mù
nhìn được, người què đi được…, kèm theo một trận mưa
báu vật. Khi 7 sợi tóc rơi lại vào hộp, Đế Thích đậy
lại rồi dựng lên một ngôi tháp vàng cao 20m để cất giữ
hòm xá lợi, chung quanh còn dựng thêm 6 ngôi tháp khác bằng
bạc, thiếc, đồng, chì, sắt và đá hoa cương. Truyền thuyết
phản ánh trí tưởng tượng của người Myanmar, cũng như nói
lên tâm hồn của họ hoàn toàn hướng về Đức Phật, cùng
với sự sùng tín giáo lý của Ngài. Truyền thuyết kể trên
có một giá trị văn hóa và lịch sử nhất định, đồng
thời cho ta thấy một phần nào đó của sự thật, tức việc
xây tháp và cất giữ xá lợi trong đó.
Chùa
Vàng Shwe Dagon là niềm kiêu hãnh của đất nước Myanmar, là
thành tựu vĩ đại của con người trong công cuộc lao động
và sáng tạo, là niềm vinh quang của thành phố Yangon. Đó
là một trong những công trình kiến trúc tôn giáo kỳ vĩ nhất
trên thế giới, có thể sánh với Angkor ở Campuchia và cung
điện Pôtala kỳ bí trên đất Tây Tạng.
Shwe
Dagon chỉ là một trong hàng trăm công trình tôn giáo trên bờ
sông Irra Waddy huyền bí, dài 2.100 cây số, bắt nguồn từ
phía Nam Hy Mã Lạp Sơn. Irra Waddy cũng chỉ là 1 trong 3 đại
trường giang hùng vĩ chảy dọc theo đất nước Myanmar, nơi
mà tinh thần Phật giáo là linh hồn của cuộc sống. Khi hoàng
hôn buông xuống cả xứ sở này chìm trong tiếng chuông chùa.
Đó cũng chính là lúc mà tiếng tụng kinh râm ran bất tận,
lan tỏa khắp núi đồi, thảo nguyên, làng mạc, đô thị và
mặt nước mênh mông của Irra Waddy, Salween và Mê Kông vĩ đại…
