NGUYỄN
TRÃI:
MỚI
HAY KÌA NƯỚC NỌ HƯ KHÔNG
Nhật
Chiêu
Ở
Nguyễn Trãi, cái nhất sắc được đẩy xa hơn, sâu hơn, vào
trong tâm thiền. Nơi đó dường như tâm người, tâm chim và
tâm cá hòa nhau trong nhất sắc, trong một thức, trong một
hư không. Có thể gọi đó là “tâm mây trắng”.
Khi
tiễn một nhà sư về núi, Nguyễn Trãi có nói: “Gặp dịp,
rồi tôi cũng vào cửa thiền” (Lâm kỳ ngã diệc thượng
thừa thiền).
Gặp
dịp? Tâm Ức Trai đã vào thiền từ lâu.
Tâm
đó đã vào thiền từ lâu với mây trắng, với bóng trăng,
với hương quế, với bông bụt…
Cái
tâm đó nhẹ như mây trắng. Nhẹ đến nỗi không biết mây
và người ai là có tâm (Nhân dữ bạch vân thùy hữu tâm?).
Và
trong con mắt của Ức Trai, cuộc đời trôi nổi tựa như mây
(Nhãn trung phù thế tổng phù vân).
Thơ
Nguyễn Trãi (cả Quốc âm thi tập và Ức Trai thi tập) là
thơ thiền.
Tâm
ấy với mây trắng là một, là nhất sắc - hay nói theo tiếng
Việt của Nguyễn Trãi: Hai ấy cùng xem một thức cùng.
*
Trong
Quốc âm thi tập có bài thơ bát cú “Thủy thiên nhất sắc”,
nó có thể được thu nhỏ lại thành một tứ tuyệt rất
nhẹ, rất lặng lẽ như sau:
Thủy
thiên nhất sắc
Trời
nghi ngút, nước mênh mông,
Hai
ấy cùng xem một thức cùng.
Lẻ
có chim bay cùng cá nhảy,
Mới
hay kìa nước nọ hư không.
Bài
thơ hiện lên giữa cõi tục như một cảnh giới nghi ngút
và mênh mông. Ở đấy, không có gì có thể ràng buộc. Ở
đấy, không có gì có thể hèn mọn.
Trời
như bay lên, bốc lên, lên cao không ngừng. Như gọi mọi vật
đi lên. Và đi lên một cách nhẹ nhàng, nghi ngút. Đi như khói
và đi như hương.
Ta
đi trong trời nghi ngút và bầu trời nghi ngút ấy đi trong
ta. Bầu trời nghi ngút ấy tỏa lên sau lưng Nguyễn Trãi, cứ
tỏa lên không ngừng sau bóng dáng bao la của ông.
Và
nước. Nước như dàn trải, như mở rộng không gian mãi mãi,
như tuôn dòng thời gian mãi mãi. Như gọi mọi vật tan vào
nhau, hòa vào nhau trong thế giới tề vật của Trang Chu.
Như
vậy, cái nghi ngút và mênh mông đang gọi ta. Gọi một sự
trở về. Hãy sẵn sàng cho một cuộc tiêu dao trong nghi ngút
và trong mênh mông.
Nhưng
cái nghi ngút của trời và cái mênh mông của nước có khác
nhau chăng?
Trời
và nước: hai ấy, hai đằng ấy, hai hiện tượng… hai cái
dường như đối lập.
Nhưng
trong cái nhìn bất nhị, chúng là một thức, một vẻ, một
sắc. Chỉ là một. Hay nói như Tô Đông Pha: thủy như thiên
(Vọng hồ lâu túy thư).
Mà
Ức Trai thì yêu Đông Pha cư sĩ. Đến nỗi có lần bảo rằng:
“Pha lão tằng vân ngã diệc vân” (Ông Đông Pha từng nói
thế, ta cũng nói thế).
Ức
Trai và Đông Pha đều bị triều đình ghét bỏ. Cả hai đều
quá mênh mông trong cái vườn bé tí gọi là thượng uyển,
cái ao tù gọi là quan trường.
Mênh
mông của trời và nước pha lẫn trong một màu xanh, đã đành
là đi vào trong thơ xưa nay như là “nhất sắc”.
Vương
Bột: Thu thủy cộng trường thiên nhất sắc.
Trương
Nhược Hư: Giang thiên nhất sắc vô tiêm trần.
Nhưng
ở Nguyễn Trãi, cái nhất sắc này được đẩy xa hơn, sâu
hơn, vào trong tâm thiền. Nơi đó dường như tâm người, tâm
chim và tâm cá hòa nhau trong nhất sắc, trong một thức, trong
một hư không. Có thể gọi đó là “tâm mây trắng” (bạch
vân tâm) như lời thơ Vương Duy:
Dữ
quân thanh nhãn khách,
Cộng
hữu bạch vân tâm.
(Với
bạn xanh màu mắt,
Cùng
chung mây trắng tâm).
Ai
là bạn của Ức Trai? Ấy là chim, ấy là cá. Hay nói đúng
hơn, ông thấy mình hóa thân vào chim, hóa thân vào cá. Như
Trang Chu thấy mình hóa thân vào bướm trong một giấc mộng
nào.
Lẻ
có chim bay cùng cá nhảy.
Chỉ
có những cánh chim bay giữa trời xanh nghi ngút kia. Chỉ có
những con cá nhảy giữa nước biếc mênh mông kia…
Và
ta muốn rằng cả ta nữa. Ta cũng bay nhảy trong cái nghi ngút
mênh mông ấy. Cái nghi ngút ấy nâng ta lên và cái mênh mông
ấy cuộn ta vào bao lớp sóng của tiêu dao.
Đưa
ta vào “đạo tự nhiên”. Trong một bài thơ khác, Ức Trai
nói: “Diều bay cá nhảy đạo tự nhiên”.
Ta
là tự nhiên. Bay nhảy tự nhiên.
Chỉ
như thế, như chim và như cá, ta mới tách khỏi trung tâm là
ta, mới tách khỏi không gian nhỏ hẹp được tạo ra chung
quanh cái trung tâm đó. Khi ấy thì:
Mới
hay kìa nước nọ hư không.
Mới
hay rằng nước là ta, hư không là ta. Ta sống trong nước và
là nước. Ta sống trong hư không và là hư không.
Sống
trong tự nhiên, vô tâm vô niệm. Như chim và cá. Như mây trắng.
Thế nên Ức Trai mới tự hỏi:
Nhân
dữ bạch vân thùy hữu tâm?
Ta
và mây trắng, ai có tâm đây? Dường như không có tâm, không
có trung tâm là tự ngã. Sống trong tự nhiên là vô ngã, để
mà tiêu dao với nước, với hư không.
*
Nhìn
lên không. Mây Trắng đang bay. Đọc thơ của Người, thấy
mây như có hình bóng Ức Trai. Và hư không như vang vọng câu
hỏi: Mây trắng và ta ai có tâm?
Mỗi
lần đọc thơ Ức Trai, như muốn làm mây trắng để mà:
Mới
hay kìa nước nọ hư không.
Đính
chính: Trong bài Thiên hạ ai cười với Tố Như, trang 48, tạp
chí VHPG số 6, câu thơ: “Tiếu ngạo giang hồ yên dã thảo
trung” xin đọc lại là: “Tiếu ngạo hồ yên dã thảo trung”.
VHPG xin cáo lỗi cùng tác giả và bạn đọc.
