Nhân kỷ niệm
lần thứ 50 ngày mất của Einstein
KHOA
HỌC VÀ LƯƠNG TRI
Cao
Huy Hóa
Bạn
đọc đã biết nhiều về Einstein như một nhà bác học đã
đem lại một cái nhìn khác về vũ trụ, đã cách mạng vật
lý, cách mạng những ý niệm về không gian, thời gian, ánh
sáng, vận tốc, vật chất, năng lượng với lý thuyết tương
đối của ông. Nhưng ảnh hưởng của ông còn vượt quá lĩnh
vực khoa học: ông còn được xem như hình ảnh tiêu biểu
của một trí thức dấn thân, một chiến sĩ đấu tranh cho
hòa bình. Tạp chí Time của Mỹ đã phong tặng ông, năm 1999,
tước vị "nhân vật của thế kỷ XX". Nhân kỷ niệm 50 năm
ngày mất của ông, trong bối cảnh chiến tranh, khủng bố,
thù hận vẫn còn lan tràn trên thế giới, bài viết sau đây
đưa ra một ít tài liệu liên quan đến hình ảnh nhân bản
và hòa bình đó của Einstein cũng như quan niệm của ông về
lương tri và khoa học.
1.
Einstein
và bom nguyên tử
Trong
khoảng thời gian giữa hai đại chiến, tiếng tăm của Einstein
vang dội trên khắp thế giới. Ông thực hiện một chuyến
du hành quốc tế và nhân đó, cổ vũ cho hoà bình. Thế nhưng,
trớ trêu thay, Einstein thường được biết như là một trong
những cha đẻ của trái bom thả xuống Hiroshima, bằng chứng
là bức thư của ông gởi cho tổng thống Mỹ Roosevelt năm
1939. Có thể ông sợ nước Đức phát xít đi trước trong
việc sáng chế ra thứ khí giới giết người khiếp đảm
đó. Mà nước Đức phát xít là trọng tâm chống đối của
ông, hiểm họa của hòa bình ở Âu châu và của cả thế
giới. Chống phát xít ngay từ những năm sau thế chiến
thứ nhất, ngày 28-3-1933, năm Hitler lên nắm quyền tại Bá
Linh, ông viết thư từ chức gởi đến Viện Hàn Lâm Khoa Học
nước Phổ. "Trong tình trạng hiện tại - ông viết - tôi không
thể nào chịu đựng được nữa phải lệ thuộc vào chính
quyền nước Phổ như chức vụ của tôi bắt buộc ". Ngày
17-10-1934, ông giã từ nước Đức, di cư qua Mỹ. Bức thư
ông gởi cho Roosevelt là một tài liệu quý giá giúp ta hiểu
thái độ của một trí thức dấn thân, một nhà bác học
nhân bản, một chiến sĩ của hòa bình trước một câu hỏi
lớn của chính trị quôc tế có liên hệ sâu thẳm đến
lương tri con người.
Nội
dung bức thư như sau:
Ngày
2-8-1939
Thưa
Ngài,
Một
khảo cứu gần đây của E. Fermi và L. Szilard mà người ta
thông báo cho tôi bằng bản viết tay khiến tôi nghĩ rằng
uranium có thể chuyển đổi thành một nguồn năng lượng mới
mẻ và quan trọng trong tương lai gần đây. Một vài khía cạnh
của tình hình mới này đòi hỏi phải cảnh giác gắt gao
và nếu cần, một hành động nhanh chóng của chính quyền.
Bởi vậy, tôi tự thấy có bổn phận phải lưu ý Ngài về
những sự kiện và khuyến cáo như sau:
Trong
4 tháng mới đây, nhờ vào những công trình của Joliot ở
Pháp và Fermi, Szilard ở Mỹ, có thể khả thi một phản ứng
hạt nhân theo dây chuyền trong một lượng lớn uranium, từ
đó sản sinh vô kể năng lượng và rất nhiều phần tử mới
dạng radium. Ngày nay, chắc chắn thực hành được việc đó
trong tương lai gần. Sự kiện mới này cũng có thể dẫn đến
chế tạo bom, và người ta nhận thức rằng - tuy điều này
chưa chắc chắn bằng - những quả bom loại mới có sức mạnh
kinh khủng có thể được chế tạo. Chỉ một quả bom như
thế, chở trên một con tàu và nổ trên một hải cảng có
thể huỷ diệt mọi công trình trên đó cũng như một phần
lãnh thổ chung quanh. Tuy vậy, người ta nghĩ rằng bom sẽ quá
nặng để có thể chuyên chở bằng máy bay.
Hoa
Kỳ chỉ có ít nguyên liệu về uranium. Canada có khá hơn, cũng
như nước Tiệp Khắc cũ. Nước giàu mỏ quặng này là Congo
thuộc Bỉ.
Trước
hoàn cảnh này, có lẽ Ngài muốn kết hợp tiếp xúc thường
xuyên giữa chính phủ và nhóm các nhà vật lý làm việc ở
Hoa Kỳ về phản ứng dây chuyền. Một khả năng là Ngài giao
nhiệm vụ cho người nào đó được Ngài tin tưởng và người
đó được làm với chức danh bán chính thức. Người đó
có thể đảm đương những trọng trách sau đây:
a.
Gặp những bộ khác nhau, thông tin cho họ những sự phát triển
sắp đến, đưa ra những đề nghị hành động đến chính
phủ, bằng cách đặc biệt chú ý đến vấn đề cung cấp
uranium cho Mỹ.
b.
Khẩn trương thực hiện những công trình thí nghiệm mà hiện
nay đang làm với những ngân sách đại học hạn chế, bằng
cách cung cấp thêm kinh phí bổ sung; nếu cần, nhờ vào tiếp
xúc với những nhân vật tư muốn hỗ trợ mục đích trên,
và có thể bằng cách tranh thủ sự hợp tác của các phòng
thí nghiệm công nghiệp có thiết bị thích ứng.
Tôi
được tin nước Đức vừa ngăn chận việc buôn bán uranium
khai thác từ những mỏ ở Tiệp Khắc mà họ chiếm đóng.
Con trai của thứ trưởng ngoại giao Đức, von Weizsăcker, đang
làm việc tại Viện Kaiser Wilhelm ở Berlin, ở đó đã thực
hiện lặp lại những thí nghiệm của Mỹ về uranium. Điều
này có thể giải thích sự nhanh chóng phải có quyết
định này.
Trân
trọng.
Albert
Einstein
Bức
thư lịch sử trên cho thấy Einstein thúc đẩy tổng thống
Roosevelt tổ chức một nhóm nghiên cứu để chế tạo bom nguyên
tử trước người Đức. Nhưng mặt khác, Einstein không tham
gia vào dự án Manhattan, và sau chiến tranh, ông đã không ngừng
đấu tranh cấm sử dụng thứ vũ khí mà ông đã khuyến khích
chế tạo. Ngay trước khi mất một tuần, Einstein đã cùng
ký với Bertrand Russell (nhà toán học, triết học Anh nổi tiếng,
giải Nobel năm 1950) một tuyên ngôn kêu gọi loại trừ chiến
tranh. Cùng tham gia ký tên có 9 nhà khoa học nổi tiếng khác,
trong đó có nhà bác học Pháp Frederic Joliot - Curie (giải Nobel
năm 1935).
Tuyên
ngôn Einstein - Russell gióng hồi chuông cảnh tỉnh lương tri
con người về hiểm họa huỷ diệt hành tinh của vũ khí hạt
nhân. Tuyên ngôn cũng tin rằng việc ngăn cấm bom nguyên tử
không đủ để dẹp tan những đe doạ loài người và đòi
hỏi - một cách không tưởng - các quốc gia phải từ bỏ
chiến tranh. Tuyên ngôn kết thúc với yêu cầu giải quyết
như sau: "Xét rằng những vũ khí hạt nhân chắc chắn sẽ
được dùng trong một cuôc chiến tranh toàn cầu mới,
và rằng sử dụng những vũ khí như thế đe doạ sự sống
còn của loài người, chúng tôi khẩn thiết đòi các chính
quyền trên thế giới phải thấy rằng họ không thể đạt
được mục đích bằng một chiến tranh thế giới và đòi
họ phải minh thị tuyên bố điều đó. Chúng tôi đòi hỏi
các chính quyền phải tìm những phương cách để giải quyết
một cách hoà bình những tranh chấp giữa họ".
2.
Einstein
và mối liên hệ giữa khoa học và lương tri
Einstein
không thích được phỏng vấn chút nào. Chỉ có một lần
vào năm 1951, do tính kiên trì của một giáo sư Ấn Độ nổi
tiếng Upadhhyaya. Với tính ngông và hài hước, Einstein trả
lời vâng (oui) hay không (non) cho những vấn đề lớn chấn
động thời kỳ của ông. Nội dung cuộc đối thoại của
hai ông được đăng trong tờ báo Pháp Le Monde ngày 30-5-1951.
Xin trích dịch nguyên văn vì các câu hỏi đặt ra cũng thú
vị như các câu trả lời, dù là trả lời bàng dấu ?.
Có
thể làm một điều gì để chấm dứt chiến tranh chăng?
- Chiến
tranh là tự nhiên với con người.
Vậy
thì vô ích nếu thử cố gắng làm như vậy?
- Chúng
ta có thể dùng những phương pháp nhân tạo để ngăn ngừa
chiến tranh, gìn giữ hoà bình, nhưng chiến tranh không thể
bị loại trừ. Trong quá khứ đã hiện hữu một trạng thái
nô lệ đặc biệt, nhưng người ta ít nhiều đã có thể quen
dần. Cái mà chúng ta có hiện nay, với xung đột vì lợi ích
khác nhau, là tồi tệ và khủng khiếp hơn.
Ông
là con người khoa học, nhưng tôi không có ý định đặt câu
hỏi liên quan đến khoa học. Tôi chỉ có mục đích tìm xem
cái gì có thể giúp tái lập hoà bình giữa con người với
nhau. Bây giờ xin ông vui lòng cho biết ý kiến: vai trò của
khoa học, ngoại trừ sự góp phần lớn lao vào tiến bộ vật
chất của nhân loại, đã là tai hoạ. Chúng ta có thể thoát
ra khỏi guồng máy nghiền nát và làm chủ khoa học bằng cách
sử dụng nó vào những mục đích nhân đạo?
- Vâng.
Ông
có hài lòng về những phát triển hiện thời của khoa học?
Có thể sự phát triển đó bị chận lại?
- Đối
với phần đầu của câu hỏi: vâng; đối với phần sau: không.
Chúng
ta có thể chỉ sử dụng khoa học cho hoà bình và chống lại
chiến tranh?
- Vâng..
Nhà
bác học có thể và phải chấp nhận bị khai thác cho những
nhu cầu của quốc gia không?
- Tôi
không thể trả lời một cách tổng quát được.
Thường
thường, và ngay cả trong phần lớn trường hợp, Nhà nước,
chính xác hơn là chính phủ, không đại diện cho quốc gia
hay nhân dân. Trong trường hợp như thế, việc liên kết giữa
các nhà bác học với những kế hoạch của một chính phủ
nào đó có chống lại an ninh thế giới chăng?
- Vâng.
Trong
trường hợp có sự xâm lược đích thực, nhà bác học có
thể giúp ích đất nước của ông bằng cách cống hiến kiến
thức vào nỗ lực chiến tranh và những phát minh khoa học
vào việc phục vụ quốc gia hay không? Nhưng như vậy chẳng
phải là ông ấy sẽ góp phần vào việc chế tạo vũ khí
hòng huỷ diệt nhân loại hay sao?
- Có
thể ông ta sẽ làm, nhưng không nên làm như thế.
Một
người bác học, người của khoa học, thuộc về quốc gia
hay thuộc về thế giới?
- Về
thế giới.
Có
thể nào ông ta khuyến khích thế giới chống lại quốc gia
? Có phải rằng ông ta phải làm như thế không?
- Vâng.
Ông
có nghĩ rằng vai trò của bom nguyên tử có tính quyết định
trong cuộc chiến vừa rồi không?
- Không.
Ông
có nghĩ rằng vai trò đó có tính quyết định trong những
chiến tranh tương lai?
- Không
Ông
có nghĩ rằng có khả năng thấy bom nguyên tử bị vượt qua
và vượt quá xa bởi những vũ khí tương tự, hay những vũ
khí huỷ diệt hơn, đã được phát minh hay đang thực hiện
ngay từ bây giờ?
- ?
Người
ta tin một cách tổng quát ở phương Đông rằng ông đã giúp
tổng thống Roosevelt hình thành một uỷ hội nguyên tử và
thiết lập một phòng thí nghiệm về nghiên cứu nguyên tử.
Ông có hài lòng về cách mà việc nghiên cứu nguyên tử đang
đi vào hay cách sử dụng mà người ta đang chuẩn bị để
chế tạo vũ khí?
- Phần
đầu của câu hỏi: Vâng; phần sau: không.
Khi
một cuộc chinh phục của khoa học hay của tri thức trở thành
huỷ diệt nhân loại, phải chăng tốt nhất là nên từ bỏ
nó? Trong truyền thống Ấn Độ của chúng tôi, người ta nói
rằng không nên do dự phải loại trừ một đứa con trai yêu
dấu nếu như nó trở thành hiểm hoạ cho nhân loại. Ông nghĩ
sao?
- Tri
thức tự nó không bao giờ có tính huỷ diệt.
Khi
một cuộc chinh phục của khoa học hay của tri thức liên quan
đến loài người trở thành một bí mật chỉ của một quốc
gia hoặc của một liên hiệp số ít quốc gia, thì điều đó
có đảm bảo nó được sử dụng cho mục đích tốt và không
phục vụ cho những mục tiêu vị kỷ về sau?
- Không.
Một
nhà bác học có lý hay không khi ủng hộ cho ý tưởng hay nghiên
cứu như thế?
- Không.
Ông
có phải là người tán thành việc sử dụng bom nguyên tử
trong một số trường hợp?
- Không.
Nhiều
người ở phương Đông nghĩ rằng ông là người tin đạo.
Điều này gây ra sai lầm đáng kể cho lý trí và chủ nghĩa
duy lý. Xin ông cho biết ông có tin ở một ý niệm về Thượng
Đế?
- Tin
cái gì? Tôi không thể trả lời được.
Ý
niệm về Thượng Đế, một thượng đế nhân dạng hay bất
nhân dạng, có thể được khoa học thừa nhận hay không?
- Thượng
Đế là gì vậy ? Câu hỏi này vô nghĩa.
Thường
thường con người tiếp nhận sức mạnh từ lòng tin. Trong
trường hợp này, sự ngây thơ phải chăng là nguyên nhân của
sức mạnh?
- ?
Ông
có nghĩ chuyện về lại nước Đức khi mà hoàn cảnh trở
lại bình thường, hay ít nhất chủ nghĩa sô-vanh biến mất?
- Không.
(Einstein nghi ngờ sự biến mất của chủ nghĩa sô-vanh).
Tôi
nghĩ rằng ông không hài lòng về tình trạng hiện nay của
thế giới. Ông có gợi một phương cách để cải thiện điều
này?
- Không
thể có một giải pháp máy móc.
Ông
có nghĩ rằng Liên Hợp Quốc có khả năng thành công trong
việc gìn giữ hoà bình thế giới không?
- Tôi
không phải là nhà tiên tri.
Liên
Hợp Quốc cũng như Hội Quốc Liên, ngày càng trở thành một
tổ chức của "khối", ở đó chỉ những dàn xếp kết cục
trong hậu trường giữa những quốc gia mới đi đến phê chuẩn.
Có thể có cách nào để ra khỏi tình trạng đó chăng?
- Theo
tôi, thì có.
Ông
có thể tưởng tượng một cộng đồng đích thực những
quôc gia trên thế giới, trong đó mỗi quốc gia, dù lớn hay
nhỏ, đều phải gánh vác phần mình?
- Vâng.
Ông
có tin rằng các nhà bác học có thể làm gì để sắp đặt
lại trật tự thế giới? Họ có nhiều trách nhiệm trong hoàn
cảnh hiện tại vì sự giúp đỡ mà họ đem đến cho quốc
gia của họ, cho những cuộc chiến tranh giữa các dân tộc
và cho những chính trị gia chuyên nghiệp. Phải chăng họ có
trách nhiệm đối với việc xây dựng lại thế giới?
- Không.
Ảnh hưởng tức thời của họ là ít ỏi.
Ông
có muốn gửi một thông điệp gì cho những nhà bác học,
cho thế giới, cho Ấn Độ?
- Không.
Không
gì minh họa lý thú tính ngông và hài hước mà ta vừa thấy
trong bài phỏng vấn trên băng tấm ảnh dưới đây chụp ngày
14-3-1951, ngày sinh nhật thứ 72 của Einstein. Tối hôm đó,
Einstein, người thích sống một mình, xa lánh tiếng tăm, bị
báo chí săn đuổi để chụp ảnh. Ông lè lưỡi trước các
máy ảnh và phóng viên. Bức ảnh nhanh chóng nổi tiếng khắp
nơi. Einstein hài hước dùng ảnh đó để làm thiệp chúc mừng.
Từ đó đến nay, Einstein để lại hình ảnh một nhà bác
học vĩ đại lè lưỡi trước danh vọng và trước cuộc đời.
