NHU
CẦU BỨC XÚC
ĐẾN
TỪ NGƯỜI DÂN
dân
chủ và nhân quyền
LTS:
Có một số vấn đề hết sức đời thường, xuất phát từ
nhu cầu căn bản và đầy bức xúc của mỗi người dân và
của cả chính quyền, không hiểu vì sao lại trở nên là vấn
đề “kỵ húy”, chẳng hạn vấn đề dân chủ và nhân quyền.
Nhận thức về vấn đề dân chủ và nhân quyền như thế
nào trong bối cảnh đất nước ta, cả trên hai mặt truyền
thống và hiện đại, VHPG trân trọng giới thiệu đến quý
độc giả ý kiến của Giáo sư Cao Huy Thuần (Đại học Amiens,
Pháp).
Thưa,
khi ông viết "Dân chủ là xu thế hiện nay không cưỡng lại
được", ông có nghĩ dân chủ là sản phẩm của phương Tây?
- Dân
chủ là xu thế không cưỡng lại được, không phải vì đó
là sản phẩm đến từ Mỹ, từ phương Tây, hoặc từ quốc
gia nào đó (như có người nghĩ vậy), mà vì đó là nhu cầu
căn bản đến từ người dân, nghĩa là từ bên trong. Tôi
nói thêm: Đây không phải là nhu cầu bức xúc của một thiểu
số có học hay là trí thức; người dân nào cũng cảm thấy
như vậy.
Tại
sao ư? Tại vì người dân ở đâu cũng có liên hệ với chính
quyền, và quyền hành thì bàng bạc khắp nơi, từ thị thành
đến thôn xóm, hễ có chức thì có quyền, và có quyền thì
rất dễ lạm quyền. Mục đích của dân chủ không phải là
để đối kháng với quyền lực, mục đích của dân chủ
là để tránh lạm quyền. Tránh lạm quyền là vừa để giúp
người dân, vừa để giúp cả chính quyền. Bởi vì một chính
quyền không lạm dụng quyền lực là một chính quyền tốt.
Một chính quyền tốt thì dân ủng hộ. Đừng cần đặt vấn
đề dân chủ đến từ phương trời nào, sự lạm dụng đến
từ trong bản chất của quyền hành.
Nhưng
tại sao ông nói đó là xu thế hiện nay?
- Bởi
vì ngày trước, lạm quyền không tạo ra cái cớ để bên
ngoài xía vào can thiệp. Bên ngoài xía vào thì thời nào cũng
có, và hễ muốn xía vào thì tạo ra cớ để biện minh cho
các hành động ngang ngược của họ. Nhưng khác nhau là ở
chỗ, ngày nay họ tạo ra được như là "tính chính đáng"
cho hành động can thiệp của mình. "Tính chính đáng" đó lại
càng ngày càng đi vào tập tục quốc tế, và ngay cả nước
nạn nhân của can thiệp cũng khó thể bác bỏ trên nguyên
tắc. Nói cách khác, xu thế của thời đại bây giờ là bên
ngoài thường viện ra cái gọi là "tính chính đáng" để chính
đáng hoá một hành động mang tính bá quyền. Bản chất của
mọi hành động "can thiệp về nhân quyền" là như vậy.
Và
xu thế đó là không cưỡng được?
- Không
có gì cưỡng được khi xu thế ở bên ngoài dựa vào xu thế
tự nhiên ở bên trong. Một bên là tấn công, một bên là
chống đỡ. Vấn đề nhức nhối là: Tại sao phải đặt mình
vào thế ngược, thế mất, thế chống đỡ, thế thụ động?
Tại sao không quật cường lên biến thủ thành công? Cách
duy nhất để đánh cho bọn can thiệp cụt giò là không cho
nó có đất đứng, tức tạo cơ chế tránh lạm quyền.
Chính
quyền ở nhiều nước Châu Á đã thành công trong việc đem
lại phồn thịnh về kinh tế, kết quả tích cực đó có thể
là những mô hình để tham khảo?
- Câu
trả lời nằm ngay trong thực tế. Hàn Quốc, Singapore, Malaysia,
Thái Lan là những chính thể mà nhà báo muốn nói tới. Tất
cả những nước đó đều đã đi lên, đang đi lên, hoặc
có dấu hiệu đi lên. Họ chủ động đi lên, cho nên đi lên
có trật tự. Singapore là nước có chính thể được gọi
là "cứng rắn". Nhưng họ đang làm gì? Họ luôn luôn sửa
đổi, chấn chỉnh để tránh lạm quyền. Đó là nước ít
tham nhũng nhất. Bị động như Indonesia thì chúng ta đã thấy
hậu quả mà họ đang phải gánh chịu.
Có
phải ông cho rằng mọi lý thuyết của phương Tây cũng nằm
trong "túi khôn" của Nguyễn Trãi: "Việc nhân nghĩa cốt ở
yên dân; quân điếu phạt trước lo trừ bạo"?
- Đứng
về mặt triết lý mà nói, tôi cho "nhân nghĩa" có vị trí
cao hơn các khái niệm ứng xử khác. Phương Đông có một
quan niệm về nhân nghĩa rất cao, chỉ tiếc là thiếu lý thuyết
gia để khai triển và áp dụng quan niệm đó vào thực tế
chính trị. Phương Tây thì đã triển khai quan niệm nhân quyền
từ mấy thế kỷ rồi. Về văn hoá, ta thường bị động
là vì vậy. Nhưng Nguyễn Trãi vừa rất cao, vừa rất thực
tế. Ông áp dụng khái niệm nhân nghĩa vào đời sống chính
trị, xã hội: Chủ yếu của nhân nghĩa là "yên dân". Ông
đặt dân lên cao nhất, làm đối tượng của chính trị. Và
ông nhắm đúng nhu cầu của dân: Yên lành, yên vui, yên ổn.
Đói, chắc chắn là không yên. Rét, cũng không yên. Trộm cướp,
loạn lạc, cũng không yên. Tất nhiên tham nhũng lại càng không
yên. Tham nhũng thì không ai "yên" cả, kể cả người tham nhũng.
Tôi
đố những người tham nhũng tránh được bất an trong lòng.
"Điếu phạt" là "điếu dân phạt tội" - thăm dân, đánh kẻ
có tội. Cũng dân là cao nhất! Và kẻ thù của dân là ai?
Là "bạo". "Bạo" là hiểm nguy gần nhất, vây quanh người
dân, biểu hiện của nó là lạm quyền. "Trừ bạo" cũng là
trừ lạm quyền. Tạo được cơ chế trừ lạm quyền thì
mới hết tham nhũng.
Vì
sao ông cho rằng: Nhân quyền không nên và không phải là vấn
đề huý kỵ nữa, vì Việt Nam là nước có chính quyền vững
chắc?
- Việt
Nam có một lợi thế văn hoá, xã hội hiếm có: Không có một
thế lực tôn giáo cực đoan; bản chất tôn giáo của đại
đa số dân chúng là hiền hoà, không nhuốm màu sắc hay tham
vọng chính trị. Không cần nói đến các nước Arab hay một
số quốc gia Hồi giáo khác, trong đó, tôn giáo luôn đặt
ra "vấn đề" cho chính quyền, chỉ nhìn quanh ta cũng thấy
ta là may mắn: Indonesia, Philippines, Sri Lanka, và gần đây nhất,
Thái Lan, cứ mãi hoài gian nan với hiểm họa ly khai gắn
liền với tôn giáo cực đoan. Vừa thừa hưởng tính chính
đáng lịch sử, vừa thừa hưởng một gia tài văn hoá, xã
hội hoà thuận, chính quyền Việt Nam hiện tại vững như
bàn thạch và xứng đáng ở vị thế lãnh đạo.
Chính
vị thế vững vàng đó, lại được hỗ trợ thêm nhờ kết
quả kinh tế khả quan, cho phép chính quyền Việt Nam không
sợ bất cứ một âm mưu nào ngụy trang dưới hình thức đòi
hỏi nhân quyền, dân chủ. Chính quyền Việt Nam đủ sáng
suốt và vững chắc để thấy đâu là giả, đâu là thật,
đâu là âm binh, đâu là ruột thịt; và cũng đủ sáng suốt
và vững chắc để thấy rằng, cũng như các nước văn minh
đang đi lên chung quanh, phải chủ động nắm xu thế dân chủ
để bước đi cái bước đầu tiên có tính quyết định.
Chính quyền các nước khác luôn luôn sợ mất quyền.
Ở
Việt Nam, không có chuyện mất quyền! Chỉ có một chuyện
mà ai cũng nên sợ, nên đề phòng, dù ở cương vị nào: Quyền
hành thoái hoá. Quyền hành thoái hoá vừa là một khía cạnh
vừa là hậu quả của sự lạm quyền. Trong lịch sử trước
đây, ở nhiều quốc gia, sự lạm quyền đã đưa đến thoái
hoá quyền hành, và sự thoái hoá quyền hành đã đưa đến
rối ren.
Theo
ông, đâu là bước đi đầu tiên mà ông nói là có "tính quyết
định"?
- Trong
lịch sử, mọi sự thay đổi chỉ có thể đến từ một trong
hai phía: hoặc từ dưới lên, hoặc từ trên xuống. Từ dưới
lên là cách mạng. Từ trên xuống là cải tổ. Tất nhiên,
ai cũng biết: Có sức ép từ dưới lên thì mới có quyết
định từ trên xuống. Chưa kể sức ép từ bên ngoài. Nhưng
tôi muốn lạc quan đặt tin tưởng ở cải tổ từ trên xuống
vì ý thức được sự cần thiết. Trong giả thuyết lạc quan
đó, bước đi đầu tiên hiển nhiên là ý muốn thực sự
đến từ bên trên. Chừng nào chưa thấy ý muốn đó xuất
hiện, mọi bàn luận chỉ là viển vông. Ý muốn đó, được
ví như vụ nổ Big Bang. Chúng ta đã có một Big Bang như vậy
về kinh tế hồi 1986.
GS
Thuần viết nhiều cuốn sách về đủ các ngành: Lịch sử,
chính trị, luật pháp, tôn giáo, triết học và văn chương.
Không những thế, ông là người phân tích nhạc của Trịnh
Công Sơn rất hay. Nhưng ông lại bảo, thích nhất vẫn là
"viết thư tình", từ trẻ đến già. "Tất cả những gì tôi
viết bằng tiếng Việt đều là thư tình gởi cho quê hương
tôi". Những "bức thư tình" của ông chính là những tri thức
thâm sâu, những ý nghĩ chân thành để mong được đất nước
đón nhận... Mới đây nhất, cuốn "Từ Đông sang Tây" do ông
cùng 3 tác giả khác chủ biên, với sự góp sức của gần
30 tác giả, là những đóng góp có giá trị lớn. Cuốn sách
được dư luận trong nước quan tâm, được xem như "một bó
hoa" dâng Tổ quốc. Và GS hóm hỉnh: "Công việc của trí
thức cũng thơm. Mùi thơm toát ra từ tim chúng tôi đấy!".
(Tựa
của VHPG, Trích từ Lao động, Nhật Lệ)
