TÍNH
THIÊNG LIÊNG
Nguyễn
Thế Đăng
Những
cuộc chiến tranh thế giới, bom nguyên tử, nạn diệt chủng,
trái đất bị hư hoại, đời sống con người bị khủng hoảng
vì không có hướng đi tinh thần, vì ma tuý, vì tự do tình
dục, vì bạo lực, khủng bố... Tất cả đều vì con người
đã đánh mất tính thiêng liêng của chính mình, của thế
giới, đồng loại, và như vậy cuộc đời đã biến thành
sa mạc...
Những
vấn nạn xã hội, suy cho thấu đáo đều bắt nguồn từ sự
đánh mất tính thiêng liêng, coi mọi sự là phàm tục, tầm
thường trong tương giao với người khác, với thiên nhiên
và với chính mình. Tai nạn giao thông luôn ở mức cao, phần
nhiều do coi thường sinh mạng người khác. Nạn ma túy gia
tăng, do coi thường thân tâm của mình. Sống chung trước hôn
nhân và nạo phá thai cũng do coi thường thân tâm của mình,
của người khác và của đứa con đáng lẽ phải được ra
đời. Môi trường bị hư hoại, do thái độ coi thường thiên
nhiên. Chúng ta có thể kể ra nhiều nữa những nguyên nhân
và hậu quả xã hội tương tự như thế.
Nếu
chỉ nói về thân chứ chưa nói về tâm của con người, thì
“thân thể mỗi người có từ 40 đến 60 ngàn tỷ tế bào,
nghĩa là nhiều hơn 10 ngàn lần dân số thế giới hiện nay.
Những tế bào này được cấu tạo bởi 6 triệu tỷ tỷ phân
tử, nhiều hơn 60 lần số tinh tú trong vũ trụ được biết
đến cho tới bây giờ. Những phân tử lại được tạo thành
từ 1 tỷ tỷ nguyên tử, tương đương với số tinh tú trong
10 ngàn vũ trụ như vũ trụ hiện thời của chúng ta. Nói tóm
lại, đứng ở góc độ phân tử và nguyên tử, con người
về mặt thể xác còn lớn hơn vũ trụ. Thế nên người xưa
mới nói, mỗi con người là một tiểu vũ trụ.
Chúng
ta đã nghe những nhà thiên văn học kể rằng, khi nhìn vào
vũ trụ và thấy được các hành tinh, họ đều sửng sốt:
không những vì số lượng quá lớn (hằng hà sa số), mà còn
vì tính chất trật tự, điều hòa, phong phú và đẹp đẽ
của chúng. Cho nên hầu như ai cũng có một cảm thức thiêng
liêng về vũ trụ. Ở bất cứ ngành nào, nơi đỉnh cao của
nó, người ta đều có một cảm thức thiêng liêng, một ước
mơ vô thức về cái gì đó tuyệt đối trong ngành của mình.
Một họa sĩ nếu không tin có một cái đẹp siêu việt vĩnh
cữu mà mình đang dần dần tiếp cận sẽ không sáng tác được.
Một nhà toán học nếu không tin có một trật tự thiêng liêng
nào đó, nói theo ngôn ngữ của Kant, một trật tự “siêu
nghiệm”, thì không còn hứng thú theo đuổi toán học. Và
những nhà chính trị trên khắp thế giới, kể cả những
tay cơ hội chủ nghĩa, bao giờ cũng viện dẫn đến những
yếu tố thiêng liêng: tổ quốc, nhân dân, tiến bộ… Nói
về điều mà chúng ta gọi là tính thiêng liêng ở đây, Einstein
phát biểu: “Cái đẹp đẽ nhất mà chúng ta trải nghiệm
là cái bí ẩn. Đó là cảm thức nền tảng trong cái nôi của
nghệ thuật và khoa học chân chính. Người nào không biết
đến nó, không còn khả năng ngạc nhiên hay kinh ngạc, người
đó coi như đã chết, đã tắt ngọn lửa sống trong mình”
(Thế giới như tôi nhìn thấy, 1930).
Không
những người ta luôn luôn hướng đến cái thiêng liêng, cái
bí ẩn, cái Chân Thiện Mỹ như người ta vẫn hình dung trong
đầu, mà người ta còn kính trọng, cho một người nào đó
những giá trị cao nhất, rằng người đó đã nắm giữ phần
nào cái bí ẩn, cái thiêng liêng, cái siêu việt. Do đó mà
có những từ ngữ như: vĩ nhân, vĩ đại, hiền nhân, thánh
nhân... Chúng ta kính mến Einstein, bởi vì ông đã biết được
phần nào cái bí ẩn của vũ trụ, và bởi vì nhân cách của
ông đối với thế giới. Chúng ta kính trọng Trần Nhân Tông,
bởi vì nhà vua có một phẩm chất siêu việt, vượt khỏi
con người bình thường trong nhiều lĩnh vực, trí tuệ, đạo
đức, tài năng, ý nguyện… Sự vượt khỏi con người bình
thường này là sự hoàn thiện những tính cách, những khả
năng của con người. Khi một người đã hoàn thiện những
tính cách, những khả năng tiềm ẩn trong con người bình thường
của mình, thì người đó được xem là có tính thiêng liêng,
một bậc thánh.
Đạo
Phật là con đường rộng rãi đưa con người đến chỗ hoàn
thiện chính mình, và sự hoàn thiện này là một sự hoàn
thiện hướng thượng. Ví dụ con người bình thường chúng
ta đều xem một hành động hy sinh của một người vì một
mục tiêu cao cả (cứu người, giúp người vì sự tiến bộ
của đất nước…) là thiêng liêng. Như vậy, một người
theo hạnh Bồ tát hy sinh mình cho sự tiến bộ thân và tâm
của rất nhiều người, hẳn người ấy phải có phẩm tính
siêu việt, thiêng liêng.
Chỉ
nói về một mặt, cái nhìn của đạo Phật về thế giới,
về con người, chúng ta thấy cái nhìn ấy mang tính thiêng
liêng. Kinh Duy Ma Cật có đoạn:
“Ngài
Xá Lợi Phất nói: "Tôi thấy cõi này toàn là gò đống, hầm
hố, gai góc, sỏi đá, núi non, đầy những cái dơ bẩn, xấu
xa".
Loa
Kế Phạm Vương trả lời: "Bồ tát đối với tất cả chúng
sinh, thảy đều bình đẳng. Tâm sâu thẳm thanh tịnh, y nơi
trí tuệ Phật liền thấy cõi Phật này là thanh tịnh…".
Đức
Phật nói: "Như vậy, Xá Lợi Phất! Nếu tâm người thanh tịnh
liền thấy cõi này thanh tịnh, liền thấy cõi này đầy đủ
phẩm tính trang nghiêm".
Với
tâm thanh tịnh, thế giới này trở lại nguyên trạng của
nó là thanh tịnh, trang nghiêm, kỳ diệu, bất khả tư nghì…,
mà ở đây chúng ta gọi là thiêng liêng. Thiền sự Thiền
Lão đời Lý, khi trả lời vua Lý Thái Tông, đã nói lên điều
chứng nghiệm như sau:
Trúc
biếc mai vàng đâu ngoại cảnh
Trăng
trong mây bạc lộ toàn chân.
Với
người khác cũng thế, Bồ tát Thường Bất Khinh (một tiền
thân của Phật Thích Ca), khi bị đám đông chọc ghẹo, đánh
đập, chửi rủa, đã nói với họ: “Tôi không dám khinh thường
các người, bởi vì các người sẽ thành Phật”. Việc này
có thể hiểu sơ lược là: mỗi người đều có hạt giống
Phật tánh mà khi triển khai ra, nó sẽ thành cái thiêng liêng
tối hậu, và một người như vậy là một vị Phật.
Khi
đã nhìn thấy thế giới và người khác trong thực tướng
là thanh tịnh trang nghiêm, con người hết khát khao từng sự
vật riêng biệt, hết khát khao và thù hận khi chạy theo ảo
ảnh của mình. Trái lại, con người càng khát khao bao nhiêu
thì thế giới càng biến thành sa mạc bấy nhiêu. Khi con người
hoàn thiện chính mình thì sẽ thấy thế giới và con người
là thiêng liêng. Bước đầu căn bản của công cuộc thiêng
liêng hóa này (mà thuật ngữ Phật giáo gọi là trang nghiêm
tịnh độ) là sự tôn trọng: tôn trọng thế giới, tôn trọng
con người và tôn trọng chính mình. Đây là ý nghĩa giới
luật của đạo Phật.
Vào
thế kỷ XIX, Nietzsche đã nói một câu đầy tiên tri đối
với thế giới: “Sa mạc đang lan dần”. Sa mạc là chủ
nghĩa hư vô, chủ nghĩa toàn trị của vật chất trong chính
trị, kinh tế và xã hội, và bây giờ về phương diện triết
học, là chủ nghĩa hiện đại và hậu hiện đại. Về mặt
cụ thể, ai cũng thấy những cuộc chiến tranh thế giới,
bom nguyên tử, nạn diệt chủng, trái đất bị hư hoại, đời
sống con người bị khủng hoảng vì không có hướng đi tinh
thần, vì ma tuý, vì tự do tình dục, vì bạo lực, khủng
bố... Tất cả đều vì con người đã đánh mất tính thiêng
liêng của chính mình, của thế giới, đồng loại, và như
vậy cuộc đời đã biến thành sa mạc. Trong tình hình đó,
một trong những chủ đề chính của đạo Phật là giúp đỡ
con người phục hồi lại tính thiêng liêng của mình. Giúp
con người khám phá lại tính thiêng liêng của chính mình của
thế giới và của nhân loại, đó là sứ mệnh thiêng liêng
của đạo Phật trong thời hiện đại. Đạo Phật dễ dàng
thâm nhập và phát triển ở Tây phương cũng vì nó đã làm
được điều đó: trả lại, bằng lý thuyết và thực hành,
tính thiêng liêng của con người, của người khác và của
thế giới.
“Cái
đẹp đẽ nhất mà chúng ta trải nghiệm là cái bí ẩn. Đó
là cảm thức nền tảng trong cái nôi của nghệ thuật và
khoa học chân chính. Người nào không biết đến nó, không
còn khả năng ngạc nhiên hay kinh ngạc, người đó coi như
đã chết, đã tắt ngọn lửa sống trong mình”.
Einstein
