Đầu
thế kỷ XXI, nhớ ngày Đức Phật đản sinh (Nguyễn Tường
Bách)
Tinh
thần thiết thực hiện tại trong lời dạy của Đức Phật
(Thích Chơn Thiện)
PHẬT
TẠI LÒNG TA
Nguyên
Cẩn
“Hãy
ví khổ như rác và hạnh phúc như những đoá hoa… Chuyển
hóa khổ đau chính là biết cách biến rác trở lại thành
hoa” (Thiền sư Nhất Hạnh).
Điều
ấy nghe qua tưởng chừng đơn giản, nhưng phải mất hơn 20
năm tôi mới nhận ra khi nhìn lại những ngày khổ nhọc đã
qua như những áng mây đen che khuất bầu trời trong xanh. May
mắn thay, niềm tin nơi Đức Phật chẳng biết tự bao giờ
đã luôn ở trong tôi. Có thể bắt nguồn từ ngày mang thai
tôi mẹ hay đọc Quan Âm Thị Kính, cũng có thể từ những
ngày rằm, bà nội hay dắt tôi vào chùa của Hội Bắc Việt
Tương Tế..., nhìn tranh vẽ trên tường cảnh Mục Kiền Liên
xuống âm ty tìm mẹ, thấy hình phạt dành cho những kẻ làm
ác trên đời mà trong tâm hồn một cậu bé mới lớn như
tôi đã hình thành sự vững tin nơi luật nhân quả và lẽ
công bằng.
Ra
trường vào những năm sau ngày đất nước thống nhất, trong
thời kỳ bao cấp, phần lớn mọi người đều cơ cực, tôi
ra Nha Trang nhận nhiệm sở làm anh thầy giáo với đồng lương
còm cõi, sống một mình còn không đủ, nói gì đến giúp
đỡ gia đình. Một hôm nhận điện tín báo cha hấp hối,
tôi quyết định trở về Sài Gòn ngay trong đêm ấy. Đúng
là
“họa vô đơn chí”, trong lúc vội vã ra ga, tôi đã bị
một kẻ phóng xe bạt mạng đâm vào. May mà tránh kịp. Nhưng
vẫn bị trật khớp chân. Rồi phải xếp hàng cả buổi chiều
đến nửa đêm mới mua được vé, trong lúc chen lấn, tôi
bị mất chiếc ví trong đó là số tiền tạm ứng cho
cả tháng lương sắp tới. Cay đắng tột cùng. Trên chuyến
tàu đêm ấy, tôi đã cầu nguyện Đức Quan Âm cho mọi chuyện
bình an, gia đình qua cơn tai biến.
Về
đến nhà, gặp mẹ đang lui cui khấn vái, cầu mong cho cha tôi
qua khỏi cơn nguy kịch. Gia đình đang túng bấn, biết lấy
gì để lo thang thuốc, mà rủi cha tôi có bề gì, lo ma chay
cũng là một vấn đề lớn.
Những
ngày ngắn ngủi tại Sài Gòn, tôi thường xuyên niệm chú
Đại Bi. Và lời nguyện cầu là phương cách duy nhất để
tôi lấy lại sự thăng bằng cho tâm hồn trong lúc cảm thấy
bất lực đến cay đắng, khi thấy cha nằm mê man mà những
đứa con lại không xoay đâu ra tiền. “Công chưa thành, danh
chưa toại", chưa thấy lóe lên chút ánh sáng nào sau bao
nhiêu ước mơ kỳ vọng thì đã bị cuốn vào vòng xoáy của
chiến tranh ly loạn. Mẹ tôi càng tuyệt vọng, bởi ngoài nỗi
đau tinh thần là nỗi đau thể xác, dù một bên tai bị nhức
buốt nhưng vẫn phải lo toan cho hai đứa con còn đi học và
một người chồng đang trong cơn thập tử nhất sinh. Mẹ tôi
đã nguyện rằng, nếu cha tôi chết thì xin cho mẹ tôi chết
cùng. Rồi một hôm, mẹ tôi kể về giấc mơ: một cụ già
râu tóc bạc phơ như ông Bụt đã cầm một bình nước đầy
ắp đưa cho mẹ và nói rằng: "Con không chết được đâu.
Con hãy lo cho chồng cho con. Của tiền nhân để lại cho con
nhiều lắm, nhưng hãy còn ở ngoài khơi”. Sau đêm đó, mẹ
tôi vững tin hẳn lên. Mẹ như tiếp nhận năng lực vô hình
từ cụ già trong giấc mơ ấy mà thức dậy từ 3 giờ sáng
mỗi ngày để ra chợ bán hàng, rồi sau đó về nhà chuẩn
bị nấu nướng cho con, đem thức ăn cho chồng trong bệnh viện,
và ở lại đó đến khuya mới về.
Cứ
như thế, cha tôi qua cơn bạo bệnh với ý chí mãnh liệt cùng
với sự nỗ lực tột cùng của mẹ và một số bác sĩ tận
tâm ngày ấy.
Sau
khi khỏi bệnh, cha tôi dù rất yếu nhưng đã thanh thản ngồi
chép kinh vào những quyển vở, vì hồi ấy kinh sách chưa được
in. Cha tôi muốn vừa chép vừa chiêm nghiệm, thọ trì. Cha
tôi thường nói rằng: “Nhà ta có trời Phật độ”. Cả
gia đình đã vượt qua cơn bĩ cực bằng niềm tin nơi Đức
Phật. Điều cảm nhận thiêng liêng là trong hoàn cảnh khó
khăn ấy, gia đình vẫn quây quần quanh mâm cơm đạm bạc.
Đã
có lúc tôi toan bỏ dạy, về lại Sài Gòn để buôn lậu thuốc
tây và chạy áp phe. Nhưng nghe lời cha: "Trong hoàn cảnh nào
cũng phải làm người trước đã. Con sẽ hư vì những
đồng tiền phi nghĩa ấy. Hãy trở lại trường tiếp tục
công việc dạy học”. Tôi nghe lời cha khuyên, trở lại công
việc giảng dạy và tìm thấy những niềm vui. Sự kính trọng
và ngập tràn thương yêu từ những đứa học trò ở tỉnh
mà hôm nay đây đã 27 năm trôi qua, dù không còn đứng trên
bục giảng, tôi vẫn nhận những tấm thiệp, những tin
nhắn, những cuộc điện thoại hỏi thăm, chúc mừng nhân
ngày Nhà giáo hay mỗi độ xuân về.
Gia
đình tôi trong những ngày u ám nhất đã nương Phật làm điểm
tựa, để tìm lấy niềm tin mãnh liệt mà sống, vượt qua
những nghịch cảnh, không trách người, không oán trời, vì
hiểu đó là nghiệp mà mỗi người phải cưu mang. Mẹ vẫn
đi chùa vào những ngày rằm và mồng một, cho dù có bận
bịu thế nào đi nữa. Mẹ không lý luận, chỉ sống bằng
một đức tin thuần thành và tinh khiết. Tôi thì luôn dành
một đức tin mãnh liệt vào sự bình an trong tâm hồn, do việc
niệm danh hiệu Quan Âm đem lại. Tôi thấy mình tỉnh táo,
mạnh mẽ, và có đầy nghị lực.
Đức
Từ Phụ đã soi sáng những góc tối của bi kịch, giúp tôi
vững tâm mà an nhiên trước những tai ương, oan khổ. Niềm
tin ấy đã làm hành trang cho tôi vào đời, vượt bao trở
lực, có lúc tưởng như làm mình sụp đổ. Từ đó tôi mới
hiểu vì sao Đức Phật đã nhìn phiền não để thấy Bồ
đề.
"Chúng
ta chạy trốn khổ đau để tìm hạnh phúc, chạy trốn thứ
này đi tìm thứ khác vì chúng ta dùng con mắt nhị nguyên.
trong khi đó Bụt nhìn bằng con mắt bất nhị. Ngài thấy hạnh
phúc với khổ đau nương vào nhau. Có cái này nên có cái kia”
(Thiền sư Nhất Hạnh).
Phật
hiện ra trong tôi, hiện ra bên mẹ bên cha tôi. Phật là nguồn
phúc lạc mầu nhiệm khi chúng ta sống và làm việc trong niềm
kính tín sâu xa của chánh niệm .
Và
Đức Phật của tôi thật gần trong từng suy nghĩ.
Bổn
Sư
Linh
Thoại
Thế
Tôn là tình yêu đầu
Thế
Tôn là tình yêu tinh khơi..
.
Ngày
nào cũng vậy, lúc nào con cũng mong sẽ nhìn thấy đơi mắt,
nụ cười, dáng ngồi tĩnh tại của Người. Nhìn đơi mắt
ấy, con cĩ thể mỉm cười hay bật khĩc mà khơng cần cố
gắng. Nhìn đơi mắt ấy, con lại tự nhủ mình phải sống
thật tốt, thật hỷ xả và lịng chỉ cĩ yêu thương mà thơi.
Ngày
nào cũng vậy, Người lại nhìn con mỗi khi con mang giày vào
đi làm. Và mỗi sáng cúi đầu trước đơi mắt ấy, con lại
thấy mình cĩ đủ sức mạnh để đi trên con đường bụi
bặm ngồi kia, và cả bước qua những giấc mộng vơ thường...
Ngày
nào cũng vậy, ngang chùa Xá Lợi, con lại tìm đơi mắt của
Người. Đơi mắt ấy vẫn sáng bừng ánh từ bi trước cảnh
người ta xì xụp bên những lẩu cá kèo suốt một dãy đường
con ngang qua. Đơi mắt ấy nhắc con nhớ câu: Bất cấu, bất
tịnh…
Ngày
nào cũng vậy, ngang con đường mà sư huynh con gọi đùa là
“con đường cĩ yếu tố tâm linh”, ngắm nhìn tháp chùa
Vĩnh Nghiêm khuất dần trong khung kính chiếu hậu, nhìn một
tà áo nâu nhẹ bay trong giĩ sớm, lịng lại bình yên đơi
chút. Và lối con về, lại mong sao cánh cửa của chánh điện
chùa Xá Lợi khơng khép lại, để kịp nhìn thấy Bổn Sư…
Và
cĩ một khơng gian, một đơi mắt làm con nhớ da diết những
khi buồn. Cái nhìn vơ lượng yêu thương của Người đã làm
con khĩc như chưa bao giờ được khĩc. Con linh cảm từ muơn
kiếp xa xơi, từ khi thức alaya con nương vào một hình hài
nào đĩ, con đã từng quỳ gối ở nền đất ấy của tổ
đình…Rồi luân lạc mãi đến bây giờ…
Trở
về, thật tự do, với khơng gian ấy, với nền đất ấy,
quỳ gối trước Người…đã trở thành một sự réo gọi
từ sâu thẳm bản thể con. Nhất định con sẽ trở về, phải
khơng Người? Để con sám hối với Người những giọt nước
mắt trong veo nhất của mình.
Một
người bạn thương yêu đã cĩ gia đình, thi thoảng lại “u
sầu” nhắc nhở con phải tìm cho mình một nơi nương tựa.
Con khơng biết nĩi sao, chỉ đùa với mẹ: Ngày nào cũng nhìn
Người như thế này, con khơng muốn yêu một chàng trai nào
khác cả. Con lại nhìn thấy cái vịng luyến ái nam nữ nhỏ
hẹp biết bao…Con muốn nĩi để bạn con yên lịng rằng:
Nếu cĩ khoảng trống nào trong tim con, nơi ấy cũng lấp đầy
tên gọi của Người rồi. Ơi! Gotama! Từ phụ dấu yêu…
Nam
mô Bổn sư Thích Ca Mâu Ni Phật
NGHĨ
VỀ NGÀY QUỐC LỄ PHẬT ĐẢN
TRONG
LỊCH SỬ DÂN TỘC
Thích
Thanh Thắng
Người
Ấn thường dùng hoa sen để chỉ cho sự ra đời của Đức
Phật. Tổ tiên chúng ta đã đồng cảm về điều ấy, nên
2.000 năm về trước, từ những nụ sen mọc trên khắp quê
hương, trí tuệ và phẩm hạnh của Đức Phật đã nở hoa
trong tâm thức văn hóa Việt. Cũng với tâm thức gần gũi
ấy, Đức Phật đã trở thành ông Bụt, hiện thân cho tình
thương, lẽ công bằng, rồi nhanh chóng đi vào cổ tích, huyền
thoại và phương thức ứng xử của mọi người… Và kể
từ khi chùa Khai Quốc (Mở Nước) được dựng nên, vị hoàng
đế và nền văn hóa tự chủ đầu tiên đã khẳng định
Đức Phật ở trong tâm mình… Đức Phật của dân tộc Việt
Nam.
Dẫu
chưa có nhiều tư liệu cung cấp đầy đủ những thông tin
về ngày Lễ Phật đản, nhưng thông qua mối liên hệ và quy
mô của những lễ hội được ghi chép trong sử sách, chúng
ta có thể tìm ra sự dung hội trong đời sống tín ngưỡng
tâm linh của người Việt. Từ đó xây dựng dù chỉ là khái
quát bức tranh về ngày lễ Phật đản trong một mối liên
hệ đặc thù với văn hóa bản địa. Sâu rộng hơn cả chính
là các lễ hội Phật giáo được nằm trong sự bảo trợ
đầy thành kính của nhiều vị vua Phật tử. Có thể nói,
ở điểm này, nhiều nhà lãnh đạo đã bộc lộ tầm nhìn
bao quát, sáng suốt trong việc ổn định chính trị, cũng như
đáp ứng được khát vọng tâm linh, thể hiện trách nhiệm
của người Phật tử trước dân tộc, tiến tới xây dựng
một xã hội nhân nghĩa, thuần hậu trong sự khác biệt, ước
thúc lẫn nhau của ba hệ tư tưởng Phật - Đạo - Nho đương
thời, mà ở đó, Phật giáo luôn giữ vai trò trung tâm, hòa
giải.
Đại
Việt sử ký toàn thư có viết, vào đời vua Lý Thánh Tông,
năm Nhâm Tý, Thần Vũ 1072: “Mùa hạ, tháng 4, ngày mồng 8,
vua xem lễ tắm Phật”. Còn vua Lý Nhân Tông: “Mùa hạ, ngày
mồng 8 tháng 4, xa giá ngự đến, đặt lễ cầu phúc, bày
nghi thức tắm Phật, hàng năm lấy làm lệ thường”…
Trong
Văn bia tháp Sùng Thiện Diên Linh, Nguyễn Công Bật viết về
không khí đầy sinh động của ngày lễ Phật đản như sau:
“Nhà vua tôn sùng đạo Phật, hâm mộ thắng nhân. Mở chùa
Diên Hựu ở tại vườn Tây. Dấu vết theo quy mô thuở trước,
lo toan cho thánh ý ngày nay. Đào ao thơm Linh Chiểu, giữa ao
chồi lên một cột đá, trên cột đá có một đóa hoa sen
nghìn cánh xòe ra. Trên hoa dựng ngôi đền đỏ sẫm, trong
đền đặt pho tượng sắc vàng. Ngoài ao có hành lang bao bọc.
Ngoài hành lang lại có ao Bích Trì, bắc cầu cong để đi lại.
Ở sân trước cầu, hai bên tả hữu xây tháp báu lưu ly. Để
mồng một hàng tháng, để mùa xuân hàng năm, nhà vua thân
ngồi xe ngọc, đến mở tiệc chay. Hương hoa bày ra hình thức
kỳ an, bồn chậu đặt lễ nghi tắm Phật. Trang sức tướng
tinh thành cho năm chúng, hoặc hở vai tiến thoái nhịp nhàng,
tạo đội ngũ thiên vương ở bốn phương, nâng khí cụ bồi
hồi nhảy múa. Tinh cần chẳng trễ, kính phụng nào ngơi.
Vì vậy mà huyền tạo linh thông, đều cùng phù hộ”…
Việc
nhân dân, triều thần quy ngưỡng về ngày Phật đản và đích
thân nhà vua làm chủ lễ cho thấy Phật đản thực sự là
một ngày Quốc Lễ. Và trong không khí của ngày quốc lễ
đó, các vị vua không chỉ thể hiện lòng thành kính nhất
tâm quy Phật, thể hiện tinh thần từ bi, khoan thứ mà còn
gửi gắm tâm nguyện trị quốc an dân, giữ vững nền độc
lập dân tộc. Điều này nói lên sự thâm nhập của Đạo
Phật vào tận nguồn cội của văn hóa Việt Nam, đến mức
không thể phân chia được.
Đơn
cử vào ngày Lễ khánh thành tháp Sùng Thiện Diên Linh, hoàng
đế đã đích thân tham dự: “Khói trầm đàn như mây tỏa
khắp sơn khê, bóng cờ phướn như ráng phô đầy muôn ngả.
Chuông trống vang lừng, khánh tiu rộn rã. Phía trước xe mây
Tam bảo, đằng sau kiệu báu thánh hoàng. Dốc nghiêng xanh tía
sáu cung, về hết trẻ già muôn nước. Điện hoa vắt ngang
phía trước, chùa Phật mở rộng bên trong. Hội tăng ni trai
khiết, diễn Giác đế chân kinh. Hoàng đế nghiêm trang, đọc
kệ đoạn cúi đầu tạ lễ; cung nga khép nép, nghe kinh xong
dâng sữa múa ca. Thổi cơm chay trắng muốt, thết khách đói
qua đường; phát tiền quý ùn ùn, cấp dân nghèo khắp chốn.
U hiển đều về, thiên long cùng đến. Đem lực công tối
thượng, phúc đức vô lường, ca ngợi hoàng cương vững bền
như trời đất; cầu mong bảo vận vằng vặc như trăng sao.
Sớm sinh thái tử, nối mãi mệnh trời. Mong gốc ngành ngàn
thuở, cầu xã tắc muôn năm. Cỏ lướt nhiều phương, qùy
nghiêng muôn nước. Thần dân yêu mến, tổ khảo khuông phù.
Thần đạo giúp ngầm, trời người nâng đỡ” (Văn bia tháp
Sùng Thiện Diên Linh).
Sự
mô tả này cho thấy, chính tinh thần và tâm nguyện dựa trên
nền tảng Phật pháp đã có sức vận động lớn lao sức
dân vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước. Vì thể
hiện mạnh mẽ lòng tự hào dân tộc nên đã quy tập được
các tư tưởng khác nhau phục vụ cho công cuộc chung. Đặc
biệt, các vua Lý đều nhân dịp mở hội Phật mà đại xá
thiên hạ, tha tội cho các tù nhân, chu cấp tiền, lương cho
dân nghèo… Điều đó càng tăng thêm ý nghĩa và sức sống
của Phật pháp. Đến nỗi sử Nho Ngô Sĩ Liên phải viết:
“Nhân Tông thường nhân việc mở hội Phật mà tha cho người
hết tội, là không phải lẽ, nhưng mà còn mượn tiếng hội
Phật. Còn như vua Thần Tông thì không có việc gì mà cũng
tha bổng”. Lòng nhân ấy đã hướng dẫn hành vi của nhiều
nhà lãnh đạo, nên đã tránh cho dân tộc không đi vào con
đường chiến tranh hận thù, huynh đệ tương tàn, mà có một
đời sống tâm linh phong phú, vì thế lịch sử đã minh chứng
rất rõ, thời đại Lý - Trần là thời đại mà con người
sống khoan dung, nhân hiếu, thuần hậu và giàu bản sắc hơn
hết.
Chúng
ta đã từng có một ngày quốc lễ trang nghiêm, hoành tráng,
nô nức, hân hoan… như thế. Nhưng vì chiến tranh, vì những
nhận thức sai lầm về văn hóa trong một thời gian dài, Lễ
Phật đản nhiều lúc đã bị thu hẹp không gian văn hóa, tâm
linh, và vì nhiều lý do khác nhau, đến nay vẫn chưa có nhiều
dấu hiệu phục hồi thực sự. Thế nên, chỉ có tinh thần
khoan dung tư tưởng và đời sống giàu bản sắc của nghìn
năm về trước mới đủ cơ sở để chúng ta vượt qua mọi
giới hạn của nhận thức, mọi thái độ hẹp hòi trong văn
hóa, và chỉ có tinh thần tự tôn, thủy chung với dân tộc,
người Phật tử mới có thể “gặp Đức Phật trong lòng
dân tộc”, bởi không ít lần chúng ta đã bỏ quên Đức
Phật của dân tộc mình, của tâm hồn mình. Như vậy, ngày
Lễ Phật đản không chỉ là ngày chúng ta tỏ lòng tôn kính
Đức Phật, tri ân tổ tiên đã làm rạng danh non sông mà còn
là ngày chúng ta tìm lại cho chính mình một ngôn ngữ của
yêu thương và hòa bình.
BỤT
THƯƠNG NHƯ VẬY ĐÓ
Melvin
McLeod interviews Thích Nhất Hạnh
LTS:
Thiền sư Thích Nhất Hạnh là một gương mặt sáng của Phật
giáo Việt Nam tại hải ngoại, có ảnh hưởng lớn trong cộng
đồng Phật tử người phương Tây. Tháng ba vừa qua, tạp
chí Shambhala Sun, một tạp chí Phật giáo uy tín viết bằng
tiếng Anh xuất bản hàng tháng tại Mỹ có số lượng phát
hành gần 100.000 bản/kỳ đã thực hiện chuyên đề về Thiền
sư, đặc biệt đáng chú ý là bài phỏng vấn của biên tập
viên kỳ cựu Melvin McLeod. Văn Hóa Phật Giáo xin giới thiệu
đến bạn đọc bài phỏng vấn này, qua bản chuyển ngữ được
học trò của Thiền sư gởi về từ Làng Mai, Pháp.
Vị
Thiền Sư lớn Thích Nhất Hạnh nói về vô-ngã, tương
tức, và tình thương rộng mở đến vô cùng.
Là
biên tập viên của nguyệt san Shambhala Sun, một trong những
phần việc thú vị nhất của tôi là được vinh hạnh pháp
đàm một cách nghiêm chỉnh, thậm chí thân mật, với các
bậc thầy lớn. Là một người học Phật trước khi là một
phóng viên, những câu hỏi tôi đưa ra thường có ý nghĩa
sâu sắc với tôi với tư cách một con người và một hành
giả. Kết quả của những cuộc tham vấn này là một bản
đúc kết những lời dạy mà tôi đã tiếp nhận, hơn là một
bài phỏng vấn theo tiêu chuẩn thông thường. Đây là một
vinh dự và một đặc ân cho tôi, mong rằng bạn đọc cũng
được lợi lạc từ đó.
Tôi
gặp Thiền Sư Thích Nhất Hạnh tại Tu Viện Lộc Uyển gần
San Diego, một nơi hoà lẫn các yếu tố Đông và Tây, hiện
đại và tao nhã, chánh niệm và vui tươi. Tu viện nằm giữa
một thung lũng nhỏ, khéo tách rời khỏi khu vực ngoại ô
chỉ cách đó một dặm. Những dãy nhà trệt và thấp gợi
lên cảm giác tạm thời, dã chiến của một trại binh (đây
từng là khu trại của hội khoả thân và trung tâm huấn luyện
cảnh sát,) nhưng ngôi thiền đường thanh lịch mới
xây lên thì lại hết sức đồ sộ uy nghiêm. Bên ngoài, các
sư chú trẻ người Mỹ gốc Việt chơi bóng rổ trong khi các
sư cô lớn tuổi, đầu đội nón lá, đang quét sân, các
thiền sinh thì đang chăm chỉ pháp đàm. Thức ăn sáng được
bày ra gồm các món chay Việt Nam bên cạnh Corn Flakes (cốm
bắp ăn với sữa) và bơ đậu phụng. Khi có tiếng chuông
đồng hồ, mọi hoạt động đều dừng lại để mọi người
thực tập quay về với chánh niệm.
Tôi
được hầu chuyện với Thiền Sư Thích Nhất Hạnh độ hơn
một giờ, sau đó Thiền Sư đưa cho tôi các thư pháp (in trong
số này) mà thầy đã viết để làm quà cho tạp chí Shambhala
Sun. Mặc dầu Thiền Sư thường được biết đến nhiều nhất
qua các nhận định sâu sắc trong lĩnh vực chính trị
và các công tác xây dựng cộng đồng, tôi đã khám phá nơi
Thầy một vị Thầy bội phần hơn những gì mà người ta
diễn tả về Thầy. Tôi đã gặp một vị thầy thấy biết
thật nhiều trên mọi bình diện, thâm sâu và chứng đạt,
chú trọng cả tu tập lẫn xây dựng tăng thân, thấm nhuần
vừa giáo pháp truyền thống vừa biết rõ hướng đi thế
giới ngày nay. Lời nói của Thiền Sư đi thẳng vào trái tim
tôi. Nếu có cơ duyên để nghe Ngài giảng, xin bạn đừng
bỏ lỡ. Chữ nghĩa in trong sách báo không sao sánh được,
không diễn tả hết được con người thật của Ngài.
—Melvin
McLeod
Melvin
McLeod: Quanh tu viện này có nhiều câu cảnh tỉnh, nhắc mọi
người chánh niệm, trở về với thân và hơi thở, và nhận
ra nhân tánh của mình. Trong giờ ăn , mọi người đều dừng
lại khi chuông đồng hồ trong phòng ăn điểm để thực tập
hơi thở chánh niệm. Tại sao việc trở về với hơi thở,
đưa tâm về với thân, và thực tập sự có mặt lại quan
trọng như vậy?
Thích
Nhất Hạnh: Thiền tập nghĩa là quay về với chính
mình. Nhờ vậy mà mình biết chăm sóc những gì đang xảy
ra bên trong mình, cũng như những gì đang xảy ra chung quanh
mình. Các bài thiền tập đều nhằm đưa mình trở về với
tự thân, với quê hương đích thực của mình. Nếu không
biết khôi phục sự bình an nơi tự thân, không giúp thế giới
khôi phục sự bình an, mình sẽ không đi xa được trong sự
tu tập.
Cái
ngã chân thật của mình
Melvin
McLeod: Cái ngã chân thật -- cái ta mà mình quay về, --
và cái mà chúng ta thường cho đó là mình khác nhau như thế
nào?
Thích
Nhất Hạnh: Cái ngã chân thật của mình là vô ngã,
nhận thức rằng cái mà mình gọi là ta, là ngã được
làm bằng những yếu tố không-phải- ta, không phải ngã. Không
có sự cách biệt giữa ta và người, mọi sự vật đều liên
đới với nhau. Một khi nhận thức được điều đó mình
sẽ không còn kẹt vào ý niệm mình là một thực thể riêng
biệt.
Melvin
McLeod: Chuyện gì xảy ra khi mình nhận ra rằng tự tánh của
ta là vô-ngã, là không có cái ta riêng biệt ?
Thích
Nhất Hạnh: Nhận thức này đưa tới tuệ giác, đưa
tới một cái thấy thật thâm sâu. Mình biết rằng hạnh phúc,
khổ đau của mình tùy thuộc vào hạnh phúc, khổ đau của
kẻ kia. Tuệ giác này giúp mình không làm những việc đưa
tới khổ đau cho mình và cho người. Nếu mình tìm cách giúp
cho cha mình bớt khổ thì mình cũng được bớt khổ. Nếu
mình có thể giúp cho con mình bớt khổ thì mình cũng sẽ bớt
khổ. Nhờ nhận thức được rằng không có một cái ta riêng
biệt, mình nhận ra rằng hạnh phúc và khổ đau không phải
là vấn đề của cá nhân. Mình nhận ra tính tương liên tương
đới (tương tức), và mình biết rằng muốn bảo vệ mình
thì mình phải bảo vệ cả nhân loại.
Đó
là mục đích của sự tu tập -- nhận ra được tính vô-ngã
và tương tức. Đây không phải là một ý niệm hay một điều
mình chỉ hiểu trên bề mặt ý thức. Mình phải áp dụng
tuệ giác này trong đời sống hằng ngày. Vì vậy mình cần
phải có định để duy trì tuệ giác vô-ngã để tuệ giác
ấy có thể soi sáng cho mình từng giây từng phút trong đời
sống hằng ngày. Bây giờ các nhà khoa học đã thấy được
tính vô-ngã nơi não bộ, nơi thân thể, và nơi mọi sự vật.
Nhưng khám phá ấy không giúp được gì cho họ, bởi vì họ
không áp dụng được tuệ giác ấy vào đời sống hằng ngày
của mình. Vì vậy họ vẫn khổ. Cũng vì lý do đó mà trong
đạo Bụt chúng ta nói đến Định. Nếu mình có tuệ giác
về vô-ngã, nếu mình có tuệ giác về vô-thường, mình phải
biến tuệ giác đó thành một cái Định mà mình thắp sáng
suốt ngày. Những gì mình nói, mình nghĩ, mình làm sẽ được
soi sáng bởi tuệ giác đó, và mình sẽ tránh gây ra lầm lỗi,
khổ đau.
Melvin
McLeod: Như vậy thực tập chánh niệm là để duy trì tuệ
giác vô-thường và tương-tức trong tất cả mọi thời.
Thích
Nhất Hạnh: Đúng vậy.
Melvin
McLeod: Con người chúng ta nói rằng tình thương là trên hết.
Chúng ta muốn thương; chúng ta muốn được thương. Chúng ta
biết tình thương là thuốc chữa lành mọi căn bệnh. Nhưng
làm sao để tìm thấy tình thương trong trái tim mình, bởi
vì thường khi mình không thể thương?
Thích
Nhất Hạnh: Thương là khả năng chăm sóc, bảo vệ,
nuôi dưỡng. Nếu mình không phát khởi được năng lượng
đó cho chính mình -- nếu mình không chăm sóc được mình,
không nuôi dưỡng được mình, không bảo hộ được mình
– thì khó mà chăm sóc cho kẻ khác. Trong giáo lý đạo Bụt,
thương mình chính là nền tảng để thương người. Thương
yêu là một sự thực tập. Thương yêu thật sự là một sự
thực tập.
Melvin
McLeod: Tại sao mình lại không thương được mình?
Thích
Nhất Hạnh: Chúng ta có thể có thói quen đi tìm hạnh
phúc ở một nơi nào khác với cái bây giờ và ở đây. Chúng
ta có thể thiếu khả năng để nhận ra rằng hạnh phúc là
điều có thể có được ngay bây giờ và ở đây, rằng chúng
ta đã có đủ các điều kiện để hạnh phúc ngay trong giờ
phút này. Tin tưởng rằng hạnh phúc không thể có được
ngay trong giờ phút này, rằng mình phải đi về tương lai để
có thêm những điều kiện hạnh phúc là một tập khí. Tập
khí này ngăn không cho chúng ta an trú được trong giờ phút
hiện tại, tiếp xúc được với những mầu nhiệm của sự
sống đang có mặt bây giờ và ở đây. Đó là lý do tại
sao mình không hạnh phúc được.
Trở
về với giây phút hiện tại, chăm sóc lấy tự thân, tiếp
xúc với những mầu nhiệm của sự sống đang thật sự có
mặt – đó đã là thương rồi. Thương là tử tế với chính
mình, có lòng xót thương với chính mình, làm phát khởi những
hình ảnh của niềm vui, và nhìn mọi người bằng đôi mắt
bình đẳng, không kỳ thị. Đó là điều mình phải trau dồi.
Vô-ngã có thể đạt được. Thực tại này có thể được
tiếp xúc từ từ. Chân lý có thể được trau dồi. Khi khám
phá một điều gì, ban đầu ta có thể khám phá được một
phần thôi. Nếu tiếp tục, ta có thể có cơ hội khám phá
nhiều hơn. Và cuối cùng ta khám phá ra toàn bộ sự vật.
Khi thương, nếu đó là tình thương chân thực, ta bắt đầu
thấy người kia là một phần của mình và mình là một phần
của người kia. Đạt tới nhận thức đó là đã bắt
đầu có tuệ giác vô-ngã đã đạt tới vô ngã. Nếu mình
nghĩ rằng hạnh phúc của mình là khác, hạnh phúc của người
kia là khác, thì mình chưa thực chứng được chút gì về
vô-ngã, và hạnh phúc không thể nào đạt tới được.
Khi
mình đi trên con đường của tuệ giác tiến tới vô-ngã,
hạnh phúc mang lại từ tâm thương yêu sẽ tăng trưởng. Khi
hai người thương nhau, những ngăn cách, phân chia, giới hạn
giữa họ bắt đầu tan biến, mình trở thành một với người
mình thương. Không còn ganh tị, giận hờn nữa, tại
vì giận người kia tức là mình tự giận mình rồi .
Vì vậy vô-ngã không phải là một học thuyết, giáo điều,
hay một hệ tư tưởng mà là một chứng đắc có thể mang
lại rất nhiều hạnh phúc.
Melvin
McLeod: Và hoà bình.
Thích
Nhất Hạnh: Hẳn vậy. Hoà bình là sự vắng bóng của
chia rẽ, kỳ thị.
Xây dựng tăng
thân
Melvin
McLeod: Thầy nổi tiếng với các lời dạy về xây dựng sự
hài hòa trong cộng đồng mà trong đạo Bụt gọi là xây dựng
tăng thân. Qua những thực tập như Mười Bốn Giới Tiếp
Hiện, Thầy định nghĩa chánh niệm trong chiều hướng có
tính cách xã hội, thậm chí chính trị. Thầy dạy về các
phương pháp truyền thông và sức mạnh của ái ngữ và lắng
nghe. Tại sao Thầy lại nhấn mạnh khía cạnh cộng đồng,
quan hệ giữa người với người?
Thích
Nhất Hạnh: Mình có những kinh nghiệm trong sự tu tập
– an lạc, chuyển hoá, và trị liệu -- dựa trên nền tảng
đó mà mình giúp cho người khác. Mình không chỉ tu với tư
cách cá nhân, vì trên đường tu mình sẽ sớm nhận ra rằng
mình cần phải tu với Chúng - nhiều người cùng tu- nếu
muốn sớm có sự chuyển hoá và trị liệu. Đó là nương
tựa tăng.
Thực
tập chung với nhau, năng lượng của niệm, định, và niềm
vui sẽ hùng mạnh hơn. Đó là điều Bụt thích làm. Ngài đi
đâu cũng có nhiều đệ tử đi theo, nhờ vậy mà các vị
xuất gia này học được từ Bụt cách đi, cách ngồi, và
cách tiếp xử. Và Tăng Đoàn bắt đầu hoạt động như một
cơ thể, ai cũng góp phần vào năng lượng chung của bình an,
hỷ lạc, an tĩnh, và tình huynh đệ.
Đồng
thời, mọi người trong Tăng Đoàn đều nói thay cho Bụt, không
phải chỉ bằng lời mà qua cách họ hành động và cư xử
với mọi người. Đó là vì sao vua Ba Tư Nặc nói với Bụt:
“Bạch đức Thế Tôn, mỗi khi nhìn thấy Tăng thân của Ngài
con lại có thêm niềm tin nơi Ngài.” Vua muốn nói rằng Tăng
thân có khả năng đại diện cho Bụt. Bụt với Tăng Thân
của Ngài có thể thành tựu được nhiều điều. Tôi không
nghĩ rằng một vị thầy có thể làm được nhiều nếu không
có Chúng cùng tu; cũng như một nhạc sĩ không thể biểu diễn
được nếu không có nhạc cụ. Tăng thân rất quan trọng --
tuệ giác và sự tu tập của vị thầy có thể được nhìn
thấy qua tăng thân. Khi mình chia sẻ giáo pháp và sự thực
tập với tư cách một tăng thân thì hiệu quả sẽ lớn hơn.
Melvin
McLeod: Như vậy để giáo pháp thật sự có sức mạnh, trên
thực tế, chúng ta phải chuyển hoá không chỉ chính mình mà
cả xã hội?
Thích
Nhất Hạnh: Đúng. Đó là Đại Thừa (Mahayana), là cùng
đi với nhau trên một cỗ xe lớn. Đó là lý do vì sao đạo
Bụt phải luôn luôn nhập thế. Không phải bằng sự tách
mình ra khỏi xã hội mà mình có thể làm được điều đó.
Đó là vì sao cỗ xe lớn - Đại Thừa- đã được hiện rõ
ngay trong cái gọi là Tiểu Thừa (Hinayana.)
Melvin
McLeod: Thầy có nghĩ rằng một trong những lý do khiến Thầy
nhấn mạnh đến xây dựng tăng thân và xã hội như một sự
thực tập là cuộc chiến tranh khốc liệt mà Thầy đã chứng
kiến ở Việt Nam? Phải chăng việc chứng kiến xã hội bị
tàn phá bởi chiến tranh, những hy sinh mất mát, đã làm tăng
thêm mối quan tâm của Thầy đối với đời sống cộng đồng?
Thích
Nhất Hạnh: Tôi nghĩ điều này có phần đúng. Đó
là tuệ giác mình có được- cái thấy sâu sắc khi tiếp
xúc với thực trạng. Nhưng điều đó cũng đã từng
được chú trọng trong truyền thống. Người Phật tử nào
cũng biết nói: ‘Con về nương tựa Tăng,” nhưng Tăng được
làm bằng những cá nhân có tu tập. Mình phải tự chăm sóc
lấy mình. Nếu không thì mình không có gì nhiều để đóng
góp cho tăng thân, vì mình không có đủ bình an, vững chãi,
và tự do trong lòng. Đó là vì sao muốn xây dựng tăng thân
mình cũng phải đồng thời xây dựng bản thân. Tăng thân
có trong mình và mình có trong tăng thân. Yếu tố này đi vào
yếu tố kia. Đó là lý do tại sao tôi chú trọng đến việc
xây dựng tăng thân. Điều đó không có nghĩa là mình không
chú trọng đến việc tự tu. Mình thấy rõ ràng nhờ chăm
sóc tốt hơi thở, thân tâm, cảm thọ của chính mình mà mình
có thể xây dựng một tăng thân tốt.
Thương
là khả năng chăm sóc, bảo vệ, nuôi dưỡng. Nếu mình không
phát khởi được năng lượng đó cho chính mình -- nếu mình
không chăm sóc được mình, không nuôi dưỡng được mình,
không bảo hộ được mình – thì khó mà chăm sóc cho kẻ
khác.
Mở cánh cửa
cho người Tây Phương
Melvin
McLeod: Thầy đã sống ở Tây phương nhiều năm. Thầy nghĩ
nên trình bày đạo Bụt theo cách nào để đáp ứng được
những nhu cầu, mong mỏi của người học Phật ở Tây phương?
Thích
Nhất Hạnh: Tôi nghĩ đạo Bụt nên mở ra cánh cửa
của tâm lý và trị liệu để đi vào xã hội Tây phương
dễ dàng hơn. Đứng về phương diện tôn giáo, phương Tây
đã có nhiều niềm tin nơi một đấng thần linh rồi. Mình
không nên đi vào địa hạt tâm linh của Tây phương theo nguyên
tắc tín ngưỡng, bởi vì Tây phương đã có nhiều rồi.
Vậy
thì tâm học là cánh cửa tốt. Nền văn học A Tì Đàm (Abhidharma)
của đạo Bụt tiêu biểu cho sự hiểu biết rất phong phú
về tâm, đã được phát triển qua nhiều thế hệ Phật tử.
Nếu đến với người Tây phương bằng con đường tâm học,
mình có thể thành công hơn trong việc giúp người ta hiểu
được tâm họ, giúp người ta thực tập như thế nào để
chữa lành được thân tâm.
Thân
và tâm liên hệ mật thiết với nhau, và chúng ta có thể nói
thiền tập đạo Bụt có khả năng trị liệu thân và tâm.
Mình thấy điều này rất rõ khi học các kinh căn bản về
thiền tập như Kinh Quán Niệm Hơi Thở (Anapannasati Sutra) và
Kinh Bốn Lĩnh Vực Quán Niệm. Thiền tập giúp ta thư giãn
những căng thẳng -- nơi thân thể, tâm hồn, cảm thọ -- để
tiến tới sự chữa lành thân tâm. Cho dù mình uống nhiều
thuốc đi nữa mà nếu thân, tâm còn quá nhiều căng thẳng
thì thuốc cũng sẽ ít công hiệu. Vì vậy Bụt đã đưa ra
những bài tập rất thực tế như: “Thở vào, tôi ý thức
toàn thân; thở ra tôi an tịnh toàn thân. Thở vào tôi ý thức
cảm thọ; thở ra tôi an tịnh cảm thọ. Tôi ôm lấy thân
và cảm thọ của tôi bằng năng lượng chánh niệm.”
Sự
thực tập buông thư những căng thẳng nơi thân tâm là nền
tảng của sự trị liệu. Ban đầu sự thực tập này giúp
mình vơi nhẹ. Rồi với nhiều niệm và định hơn, mình thực
tập nhìn sâu vào những đau nhức, căng thẳng đó và tìm
ra những gốc rễ sâu xa, nguyên nhân của bệnh. Mình khám
phá ra sự thật thứ hai của Tứ Thánh Đế. Mình có thể
nhận ra nguồn gốc của sự căng thẳng, trầm cảm, và bệnh
hoạn đó. Một khi đã nhìn ra nguyên nhân của khổ, tức sự
thực thứ hai, mình bắt đầu nhìn thấy sự thực thứ tư
của Tứ Thánh Đế, con đường dẫn đến sự chấm dứt bệnh
hoạn, căng thẳng, khổ đau. Thấy được con đường là phần
quan trọng nhất. Nếu mình đi theo con đường đó, chẳng bao
lâu bệnh hoạn biến đi, nhường chỗ cho sự lành mạnh, sự
thực thứ ba của Tứ Thánh Đế. Nguyên tắc của đạo Bụt
chính là nguyên tắc của Y Liệu.
Một
cánh cửa khác nên mở là cánh cửa sinh môi học, vì trong
đạo Bụt có sự tôn trọng sâu sắc đến cầm thú, cỏ cây,
và cả đất đá. Trong đạo Bụt Đại Thừa, chúng ta nói
ai cũng có Phật Tánh – không chỉ con người mà cả cầm
thú, cỏ cây, và đất đá. Học Kinh Kim Cang mình sẽ thấy
Kinh Kim Cang là văn kiện cổ nhất về bảo vệ sinh môi. Ý
niệm về ngã, về cái ta, được đánh đổ, vì cái ta được
làm bằng những yếu tố không phải ta, và ý niệm về loài
người được được đánh đổ, vì loài người được làm
bằng những yếu tố không phải người, chủ yếu là cầm
thú, cỏ cây, và đất đá v.v... Nghĩa là muốn bảo vệ con
người mình phải bảo vệ những yếu tố không phải người.
Điều đó rất rõ ràng.
Vậy
cánh cửa sinh môi học là cánh cửa rất tuyệt vời để mở.
Và rồi cánh cửa hoà bình, vì đạo Bụt là đạo của hoà
bình. Một Phật tử chân chính không thể từ chối làm việc
cho hoà bình. Tôi nghĩ còn cánh cửa nam nữ bình quyền, sự
không kỳ thị giới tính. Bụt đã mở cửa cho phụ nữ gia
nhập Tăng đoàn, đó là một hành động rất cách mạng của
Ngài.
Tôi
nghĩ những cánh cửa phương tiện này cần được mở rộng
để người Tây phương có thể tiếp nhận được giáo pháp
đích thực của Bụt. Những pháp môn này đều nằm sẵn trong
gốc rễ đạo Bụt, nhưng nhiều thế hệ Phật tử đã đánh
mất các giá trị ấy. Phật tử nên thực tập như thế nào
để khôi phục lại những giá trị ấy cho truyền thống để
có thể cống hiến lại cho người sau.
Đạo Phật
và khoa Học
Melvin
McLeod: Ngược lại, Thầy có thấy điều gì trong tư tưởng
và kiến thức Tây phương có thể đóng góp cho Phật giáo?
Thích
Nhất Hạnh: Tôi nghĩ dân chủ và khoa học có thể giúp
Phật giáo, nhưng không phải theo cách mà mọi người thường
nghĩ. Mình biết rằng sự thực tập dân chủ vốn đã có
sẵn trong truyền thống đạo Bụt. Nhưng nếu đem so với dân
chủ Tây phương, mình thấy dân chủ đạo Bụt đặt căn cứ
trên thật tế nhiều hơn, vì lá phiếu của một người thầy
có nhiều tuệ giác và kinh nghiệm có nhiều trọng lượng
hơn lá phiếu của một Sa Di ít tuệ giác và kinh nghiệm. Vì
vậy, trong đạo Bụt việc biểu quyết cần phải phối hợp
giữa hai nguyên tắc dân chủ và thâm niên. Đó là điều có
thể làm được. Chúng tôi đã làm điều này, với rất nhiều
thành công, trong cộng đồng của chúng tôi, bởi vì những
người trẻ và ít kinh nghiệm hơn thường tin tưởng và kính
trọng những vị lớn. Nhưng mình biết có nhiều cộng đồng
Phật giáo không theo cách đó; vị thầy quyết định tất
cả và họ đánh mất chế độ dân chủ. Bây giờ chúng ta
phải khôi phục lại chế độ dân chủ, nhưng không phải
theo cách người ta làm ở Tây phương. Chúng ta phải phối
hợp chế độ dân chủ với tinh thần thâm niên.
Riêng
tôi, việc học khoa học đã giúp tôi hiểu đạo Bụt sâu
hơn. Tôi đồng ý với Einstein rằng nếu có một tôn giáo
có thể đồng hành với khoa học thì đó là đạo Bụt. Bởi
vì đạo Bụt có tinh thần không chấp chặt vào giáo điều.
Mình có thể có một cái hiểu về khoa học mà mình
cho đó là sự thật, nhưng nếu mình chấp vào cái thấy đó
thì mình cũng thôi luôn việc khám phá thêm những cái thấy
mới một cách vô tư. Mình nên biết rằng với sự thực tập
nhìn sâu mình có thể thấy rõ sự việc hơn. Vì vậy mình
không nên có thái độ giáo điều đối với những gì mình
từng thấy biết; mình phải sẵn sàng buông bỏ cái thấy
cái biết của mình về khoa học để có được tuệ
giác cao hơn. Rất là thú vị.
Trong
Kinh dạy cho những người trẻ của bộ tộc Kalama, kinh Kalama,
Bụt nói: “Đừng vội tin vào một điều gì dù điều đó
đã được lập đi lập lại bởi nhiều người. Đừng vội
tin điều gì vì nó được các bậc thầy nổi tiếng thốt
ra. Đừng vội tin vào một điều gì dù điều đó đã được
viết trong kinh điển.” Mình phải quán sát, thử nghiệm và
thực hành, nếu như nó có hiệu quả, nếu như nó giúp mình
chuyển hoá khổ đau và mang lại an lạc, giải thoát thì mình
có thể tin tưởng vào nó một cách rất khoa học.
Tôi
nghĩ Phật tử không cần sợ khoa học. Khoa học có thể giúp
đạo Bụt hiểu sâu hơn lời dạy của Bụt. Chẳng hạn như
Kinh Hoa Nghiêm (Avatamsaka Sutra) nói rằng cái một được làm
bằng cái nhiều, và cái nhiều có thể tìm thấy trong cái
một. Điều này có thể chứng minh được bởi khoa học. Từ
một tế bào người ta có thể làm ra một bản giống y hệt
như toàn bộ một cơ thể. Toàn bộ di sản di truyển có thể
được tìm thấy trong một tế bào và từ một tế bào
chúng ta có thể làm lại một bản giống y hệt bản chính
của toàn bộ cơ thể. Trong cái một mình thấy có cái nhiều.
Điều này giúp mình hiểu giáo lý của Bụt một cách sâu
sắc hơn.
Vì
vậy không có lý do gì để Phật tử phải sợ khoa học cả,
nhất là khi họ có khả năng buông bỏ cái thấy hiện có
của mình để đạt tới một cái thấy sâu hơn, cao hơn. Và
trong đạo Bụt cái thấy cao nhất là cái thấy vượt thoát
khỏi mọi cái thấy, vượt khỏi mọi ý niệm. Mình tưởng
sự vật là thường còn, là không đổi thay thì mình bị kẹt
vào một cái thấy sai lầm gọi là thường kiến. Và mình
dùng vô thường để chỉnh lại cái tưởng là sự vật thường
còn. Nhưng mình không để cho mình bị kẹt vào cái ý niệm
vô thường. Khi mình nhận diện được cái chân tánh của
sự vật, mình có tuệ giác, thì chẳng những mình buông bỏ
cái tưởng là mọi vật luôn thường còn mà cũng buông
bỏ được luôn cái ý niệm về vô thường. Cũng như khi mình
quẹt que diêm, cái ngọn lửa biểu hiện từ que diêm sẽ đốt
luôn que diêm. Khi mình quán chiếu thật sâu thì mình đạt
đến tuệ giác về vô thường; cái tuệ giác về vô
thường sẽ đốt cháy cái ý niệm về vô thường.
Đó
là tại sao giáo lý không chấp vào Kiến, rất mầu nhiệm.
Vô ngã có thể xem là một Kiến , một ý niệm; vô thường
cũng là một ý niệm. Nếu mình bị kẹt vào một ý niệm
nào đó như vô ngã, vô thường, niết bàn và cho nó là
chân lý thì mình không thật sự tự do. Thế giới của bản
môn không còn Kiến, ý niệm. Vì thế niết bàn là sự tắt
ngấm những khái niệm, tắt ngấm những cái tưởng. – Dù
là quan niệm về niết bàn, về vô thường và về vô ngã
- những quan niệm trên có thể mang tới khổ đau nếu ta sử
dụng chúng để chống đối nhau.
Tương đối
và tuyệt đối
Melvin
Mc Leod : Tôi thật sự thích thú khi nghe thầy giảng về
những điều mà các truyền thống Phật giáo khác gọi
là sự thật tương đối và sự thật tuyệt đối.
Thầy thì gọi đó là bình diện tích môn và bình diện
bản môn. Rất nhiều điều thầy dạy chú trọng đến sự
thật tương đối hay bình diện tích môn, như là nguyên tắc
tương quan tương duyên mà Thầy hay gọi là tương tức
(interbeing). Đó có phải là cách thầy diễn tả thực tại
toàn bộ hay không ? Hay là còn một thực tại nằm ngoài cái
tuệ giác là không có sự vật nào có thể hiện hữu độc
lập với nhau và mọi sự vật đều tương duyên.
Thích
Nhất Hạnh : Trong đạo Bụt có hai cách diễn tả thực
tại : bình diện tướng và bình diện tánh. Tông phái Trung
Quán(Madhyamika) và thiền Tào Động, đều hướng dẫn thiền
giả đi thẳng vào tánh chân thật của mình. Còn trường phái
A Tỳ Đàm thì thiền giả được dạy tùng tướng nhập
tánh nghĩa là tiếp xúc thật thâm sâu với tướng thì mình
sẽ đồng thời đi vào tánh. Sống thật thâm sâu trong tích
môn sẽ tiếp xúc được đồng thời với bản môn. Cũng như
một lượn sóng. Mình có thể thấy sự phát sinh và sự chấm
dứt của một lượn sóng. Có những lượn sóng to, có những
lượn sóng nhỏ, lượn sóng cao, lượn sóng thấp. Nhưng lượn
sóng cũng đồng thời là nước. Dĩ nhiên là lượn sóng có
thể chỉ sống được đời sống của một lượn sóng
thôi. Nhưng một lượn sóng có thể thấy và đi sâu hơn. Thấy
mình vừa là sóng vừa là nước. Sóng thì có sanh ra và
có bị tan biến (chết đi) nhưng nếu lượn sóng chịu
nhìn sâu hơn và thấy rõ mình vừa là sóng mà cũng vừa là
nước thi sóng sẽ mất hết sợ hãi. Sinh ra, tan biến, đến,
đi không làm cho sóng sợ hãi vì sóng biết mình vừa là sóng
mà cũng vừa là nước. Nước thi không sinh ra không chết đi,
không đến không đi đâu hết. Khi nhân duyên đầy đủ sóng
biểu hiện, khi nhân duyên không đầy đủ, sóng ẩn tàng....
Vì thế sóng cũng có hai bình diện: tích môn thì có sanh có
diệt, có đến có đi có cao có thấp, mà bản môn thì không
sanh không diệt, không cao, không thấp.... Hai bình diện mà
là một, không chia chẻ. Khi mình tiếp xúc với bình diện
này(tướng - tích môn) đủ thâm sâu thì đồng thời
cũng tiếp xúc luôn bình diện kia (tánh - bản môn).
MelvinMc
Leod: Tôi có nói chuyện với một số người mà hình như đã
hiểu rằng khái niệm về tương tức là một lời tuyên bố
rằng tất cả vốn là một. Đó cũng vẫn là một khái niệm
(kiến) . Thế thì có lẽ ngay cả cái khái niệm - tất cả
là một- cái kiến đó chúng ta cũng không nên nắm giữ phải
không?
Thích
Nhất Hạnh: Đúng thế. Một là một khái niệm mà nhiều
cũng là khái niệm. Cũng như có (hiện hữu) hay không ( không
hiện hữu) cũng là khái niệm. Anh nói rằng Thượng Đế là
nền tảng của hữu thể (being) nhưng nếu thiên hạ hỏi :
Thế thì ai là nền tảng của vô thể (non-being) ?
(cười). Thành ra cái khái niệm về hiện hữu hay khái niệm
về không hiện hữu cũng chỉ là những khái niệm, không phải
là thực tại . Khái niệm khác (dị) và khái niệm một
(đồng) , cũng là khái niệm. Là một hay là khác cũng là khái
niệm. Niết bàn là sự tắt ngấm mọi khái niệm, kể cả
khái niệm về một và khái niệm về khác. Vì thế tương
tức không có nghĩa là mọi sự vật là một. Nó giúp ta lấy
ra hết những cặp khái niệm: một -nhiều, có- không, dị
- đồng. Mình buông bỏ hết những khái niệm, những
cái thấy chia chẻ.
Bụt là ai ?
Melvin
McLeod: Thầy nói Bụt là một con người. Nhưng Đại Thừa
nói có vô lượng Bụt và Bồ Tát ở trong mọi cõi đang trải
lòng từ đến mình. Làm sao những người Tây phương duy lý
chúng tôi có thể hiểu những vị Bụt và Bồ Tát này? Làm
sao chúng ta có thể mở lòng ra với họ khi chúng ta không thể
nhận biết họ qua năm giác quan?
Thích
Nhất Hạnh: Trong đạo Bụt, Bụt được xem như một
vị thầy, một con người, chứ không phải một vị thần
linh. Ta cần phải nói cho mọi người biết cái điều
thật quan trọng đó. Chúng ta không cần Bụt là một đấng
thần linh. Ngài là một vị đạo sư, như vậy là đủ lắm
cho chúng ta rồi! Tôi nghĩ chúng ta cần phải nói cho các bạn
ở Tây phương biết như vậy. Và chính vì Bụt là một con
người, cho nên vô lượng người mới thành Bụt được.
Melvin
McLeod: Bụt có chết không?
Thích
Nhất Hạnh: Đương nhiên. Đã là một con người thì
phải có sinh và có tử. Đó là bình diện tích môn. Nhưng
rồi mình phải tiếp xúc với Bụt một cách sâu sắc để
tiếp xúc cho được bình diện bản môn của Ngài. Anh nên
tập tiếp xúc với một con người thường – không phải
là Bụt - như anh hay tôi. Nếu mình nhìn sâu vào tự thân,
mình thấy mình có tích môn – có sinh và có tử. Nhưng nếu
mình nhìn sâu hơn nữa, mình sẽ thấy bản chất đích thực
của mình là vô sinh, bất diệt. Mình cũng giống như Bụt:
chưa bao giờ từng sinh và cũng sẽ không bao giờ chết. Vậy
thì trong anh, tôi thấy một vị Bụt; trong mỗi người tôi
đều thấy Bụt bản môn. Đó là lý do vì sao mình có thể
nói đến vô lượng Bụt. Chính bởi Bụt là một con người
nên mới có thể có vô lượng Bụt.
Chúng
ta nên nhớ rằng trong tích môn có chứa đựng bản môn. Chúng
ta không thật sự có sinh và diệt. Giống như một đám mây.
Đám mây không thể nào chết được; đám mây chỉ có thể
trở thành mưa, tuyết hay nước đá thôi chứ không thể nào
trở thành hư vô. Đó là thực tánh của đám mây. Vô sinh
bất diệt. Bụt cũng có cùng tự tánh vô sinh bất diệt ấy,
và mình cũng có cùng một tự tánh vô sinh bất diệt ấy.
Chúng
ta biết trên trái đất này có nhiều người đầy từ bi và
trí tuệ. Họ là những vị Bụt. Đừng nghĩ rằng Bụt ở
đâu xa trên trời. Mình tiếp xúc với Bụt ở trong mình; mình
tiếp xúc với Bụt nơi những người chung quanh. Điều này
có thể làm được ngay bây giờ và ở đây, mầu nhiệm như
vậy.
Bụt
ở ngay đây. Nếu mình biết thực tập thiền hành thì mình
có thể thưởng thức Tịnh Độ ngay bây giờ và ở đây.
Đây không phải là nói về Tịnh Độ, đây là thực sự nếm
Tịnh Độ. Trong truyền thống của chúng tôi, mình phải đi
như thế nào để mỗi bước chân giúp mình tiếp xúc được
với Tịnh Độ. Tịnh Độ có mặt cho mình bây giờ và ở
đây. Vấn đề là mình có có mặt cho Tịnh Độ hay không.
Mình có bị vướng vào những ganh tị, giận hờn, lo sợ của
mình hay không? Nếu thế thì Tịnh Độ không thể có. Với
Niệm và Định, mình có thể tiếp xúc với thế giới cực
lạc của chư Bụt và Bồ Tát ngay bây giờ và ở đây. Đó
không phải là lý thuyết. Đó là cái mà chúng tôi sống mỗi
ngày, thực tập mỗi ngày. Đó là điều ai cũng làm được.
Nhiều
người trong chúng tôi có khả năng làm được việc đó. Khi
nói chuyện với những nbạn Cơ Đốc Giáo, tôi nói Nước
Chúa phải là đây hay là sẽ không bao giờ có cả. Khi mình
có tự do, Nước Chúa có đó cho mình. Nếu mình không có tự
do, Nước Chúa sẽ không bao giờ có mặt, kể cả trong tương
lai. Đồng một giáo lý và thực tập có thể được chia sẻ
giữa nhiều truyền thống khác nhau.
Thế giới đang
đi về đâu
Melvin
McLeod: Thầy đã sống một cuộc sống dài qua một thế kỷ
đau thương hơn bất cứ thế kỷ nào, trên một quê hương
thống khổ hơn bất cứ quê hương nào. Tôi nghĩ nhiều người
đang nhìn vào thế kỷ này, và một lần nữa, nhận ra những
mầm mống thảm hoạ trên cả hai phương diện -- con người
và thiên nhiên. Theo Thầy, thế giới đang đi về đâu?
Thích
Nhất Hạnh: Tôi nghĩ trong thế kỷ hai mươi điều
nổi bật nhất là chủ nghĩa cá nhân, hơn một trăm triệu
người đã chết vì chiến tranh. Có quá nhiều bạo động,
có quá nhiều tàn phá sự sống và thiên nhiên. Nếu chúng
ta muốn thế kỷ 21 khác hơn, nếu chúng ta muốn trị liệu
và chuyển hoá, thì mọi người cần phải nhận thức
rằng chúng ta là những phần khác nhau của cùng một cơ thể,
rằng sự an nguy của những thành phần khác cũng là sự an
nguy của chính mình. Nhận thức này rất thiết yếu. Sinh vật
học hiện đại đã thấy rằng con người chính là một cộng
đồng của hàng tỉ tế bào. Không có tế bào nào là chủ
cả; mỗi tế bào trong cơ thể hợp tác với các tế bào khác
để tạo ra năng lượng cần thiết giúp cho cơ thể được
bảo vệ và phát triển. Chỉ có sự tỉnh thức đó, chỉ
có tuệ giác đó -- rằng sự an nguy, hạnh phúc, khổ đau của
chúng ta không phải là một cái gì riêng rẽ mà là một vấn
đề chung -- mới có thể ngăn ngừa tác hại phát sinh từ
chủ nghĩa cá nhân của thế kỷ hai mươi.
Tuệ
giác vô-ngã, không có cái ta riêng biệt, tuệ giác cọng sinh
này rất thiết yếu cho sự sống còn của chúng ta và của
hành tinh này. Không nên để cho cái thấy nầy chỉ là những
khái niệm sách vở; tuệ giác này phải được sống linh động
trong đời sống hằng ngày của mọi người. Trong trường
học, trong ngành doanh thương, trong Quốc Hội, trong hội đồng
thành phố, trong gia đình chúng ta phải thực tập để nuôi
dưỡng tuệ giác rằng chúng ta là các phần khác nhau của
cùng một cơ thể , rằng bất cứ chuyện gì xảy ra cho các
tế bào kia cũng đồng thời xảy ra cho mình. Tuệ giác này
hoàn toàn đi đôi với khoa học cũng như đi đôi với tinh
thần đạo Bụt. Chúng ta cần học để sống với nhau như
một cơ thể.
Tôi
đã dành nhiều thời gian để xây dựng các cộng đồng và
tôi đã học được nhiều từ đó. Ở Làng Mai chúng tôi tập
sống như một cơ thể. Không ai có xe riêng, sổ ngân hàng
riêng, điện thoại riêng. Ấy vậy mà vẫn hạnh phúc. Thực
tập căn bản của chúng tôi là xem mỗi người như một tế
bào của cơ thể, và đó là vì sao tình huynh đệ trở nên
hiện thực. Khi mình được nuôi dưỡng bởi tình huynh đệ
thì hạnh phúc có mặt, và nhờ vậy mà mình có thể làm không
biết bao nhiêu là việc để giúp cho người ta bớt khổ.
Điều
này có thể thấy được, sờ mó được. Đây không phải
là điều nói suông. Đây là sự hành trì, sự thực tập;
mỗi hơi thở, mỗi bước chân đều nhắm đến thực hiện
cái chung này. Sống trong một cộng đồng như vậy rất mầu
nhiệm, vì sự an lạc của người kia cũng chính là sự an
lạc của mình. Mang lại hạnh phúc cho một người, mình cũng
đem lại hạnh phúc cho từng người trong Chúng. Đó là vì
sao tôi nghĩ rằng xây dựng cộng đồng, xây dựng tăng là
công
việc quan trọng nhất, cao quý nhất mà chúng ta có thể làm.
Cũng
giống như trong lớp học, nếu cô giáo biết cách tổ chức
lớp học như một gia đình, học sinh sẽ khổ ít hơn và có
nhiều niềm vui hơn. Trong hội đồng thành phố hay trong một
thương nghiệp cũng vậy. Những người lãnh đạo thương nghiệp
có thể tổ chức công ty như một gia đình trong đó mọi người
xem nhau là những tế bào trong cùng cơ thể.
Chúng
ta biết trong cơ thể mình có nhiều loại tế bào: tế bào
gan, tế bào phổi, tế bào thần kinh. Tế bào nào cũng làm
hết sức mình. Không có sự ganh tị về địa vị với các
tế bào khác, vì không có sự phân biệt. Làm một tế bào
gan cho tốt là mình đã nuôi dưỡng các tế bào khác rồi.
Tế bào nào cũng đóng góp cái hay nhất của mình để mang
lại sự hài hoà, khoẻ mạnh cho toàn cơ thể. Không có
sự kỳ thị, không có chiến tranh giữa các tế bào, đó là
điều mình học được từ ngành sinh học hiện đại. Chúng
ta có thể tổ chức theo cách này trong gia đình, lớp học,
hội đồng thành phố, Quốc Hội. Đó là điều có thể làm
được, bởi vì nếu các tế bào của chúng ta có thể làm
chuyện đó thì con người chúng ta cũng có thể làm được
chuyện đó
Tình yêu thương
Melvin
McLeod: Hy vọng Thầy không phiền tôi hỏi câu này, Thầy cũng
không cần phải trả lời nếu không tiện. Nhưng tôi rất
cảm động khi đọc những gì Thầy viết về mối tình Thầy
từng có với một người mà rõ ràng Thầy đã yêu thương
rất nhiều và rồi đã từ bỏ người đó. Bây giờ thì Thầy
thấy chuyện đó ra sao? Chuyện đó, ở thời điểm này của
đời Thầy, có phải là điều đáng tiếc không?
Thích
Nhất Hạnh: Tình yêu đó chưa bao giờ mất. Nó tiếp
tục phát triển. Đối tượng thương yêu của tôi được
mở rộng ra mỗi ngày, mỗi ngày, mỗi ngày, cho đến khi tôi
có thể ôm được tất cả mọi người. Thương một
người là một cơ hội mầu nhiệm để mình thương mọi người.
Nếu như đó là tình thương đích thực. Trong tuệ giác vô-ngã,
mình thấy đối tượng của tình thương mình luôn có đó,
và tình thương của mình tiếp tục phát triển. Không có gì
mất đi cả, và mình không hối tiếc điều gì, bởi vì nếu
mình có tình thương đích thực trong lòng thì mình và tình
thương ấy cùng đi về một hướng, và mỗi ngày mình đều
có thể thương thêm được nhiều hơn và nhiều hơn. Vì vậy,
thương một người là cơ hội lớn để mình thương được
nhiều người hơn.
Melvin
McLeod: Thế nhưng trong đời sống xuất gia, Thầy khuyến khích
những người muốn trở thành tu sĩ từ bỏ tình yêu ấy.
Tại sao lại nên từ bỏ cơ hội thương yêu này?
Thích
Nhất Hạnh: Trong đời sống xuất gia, mình nguyện phát
triển hiểu biết và thương yêu. Mình phát triển khả năng
ôm trọn tất cả mọi người trong tình thương của mình.
Vì vậy, như tôi đã nói, thương một người là cơ hội để
mình biết thương được thật nhiều người. Nhất là khi
người kia , những người kia có cùng lý tưởng với mình,
thì càng thương càng giàu có và càng hạnh phúc, không có
khổ đau gì hết. Là một người xuất gia, mình sống đời
sống phạm hạnh và ở với Chúng cùng tu với mình. Nếu người
mình thương biết vậy thì người đó sẽ không khổ mà mình
cũng sẽ không khổ, bởi vì tình thương chân thật rộng lớn
và thâm sâu hơn là việc quan hệ giới tính. Bởi vì trong
một tình thương lớn mình có thể hy sinh khía cạnh đó của
tình yêu, và tình thương của mình trở nên cao cả hơn, thâm
sâu hơn. Tình thương đó nuôi dưỡng mình, nuôi dưỡng người
kia, nuôi dưỡng mọi người chung quanh và cuối cùng tình thương
đó không còn biên giới nữa. Đó là tình thương của Bụt.
Shambhala
Sun | March 2006, Chân Quý Nghiêm chuyển ngữ.
